De iconografische Mariologie van Piero della Francesca (3e deel)

<!– –><!– –><!– –>

Madonna del parto van Monterchi lijkt op elke zwangere vrouw ter wereld. Ze is net zo als zij, bezorgd en gelukkig, uitgeput en trots. Alle gedachten en fantasieën draaien om het kind dat in haar groeit; haar lichaam voelt zwaar en ze groeit. Er zijn twee niveaus van weergave: enerzijds een beeld van een zwangere vrouw die zo geloofwaardig en tegelijkertijd ideaal is dat het tot symbool wordt van een eeuwige toestand: moederschap en menselijke voortplanting. Anderzijds de figuur van een ondoorgrondelijk mysterie. Alles is evenwicht in ruimte en menselijkheid. Traagheid, stilte, soberheid en beschaafdheid, dit is monumentaliteit in een tijd die niet duurt, maar eeuwigheid.

De grootheid van Piero ligt in het vinden van het synthesepunt tussen deze twee niveaus van weergave onder het teken van een sublime natuurlijkheid, bijna didactisch. Om de blik van de toeschouwer te vangen, laten zijn ogen zachtjes dalen naar het lot van de Zoon.

Het zijn de engelen die ons het wonder laten zien. De twee engelen die de gordijn van het militaire tentencomplex opheffen, de gansenharen van het voeringspatroon geven aan dat dit een kapiteintent is, tonen ons niet een leider, maar een vredelievende jonge vrouw op het punt om te bevallen.

Onze Lieve Vrouw, met een gedachtevolle maar serene blik, die niemand in het gezicht kijkt, die bescheiden haar jurk opent en de witte, pure en onschuldige binnenkant laat zien. De afbeelding van vrede roept gezond verstand tussen vijandige partijen op, doet ons nadenken over de toekomst die zich afspeelt in de buik van een vrouw, een volkse vrouw omringd door een kleine aureole die haar heilig maakt in het denken van iedereen, vrede voor iedereen en vele anderen.

In 1452, met het overlijden van de Florentijnse schilder Bicci di Lorenzo, accepteert Piero de taak om verder te gaan met zijn werk in de grote apsis van de kerk van San Francesco in Arezzo, opgedragen door de familie Bacci. De Legende van de Echte Kruis, herschreven in de 13e eeuw door Jacopo da Varagine in de Gouden Legende, over het triomf van het Kruis dat, vanaf de dood van Adam, de mens naar redding leidt, was een thema van grote complexiteit. Maar Piero schildert in de kerkkoor zijn fantasierijke details in enkele van de meest solemne en serene afbeeldingen in de westerse kunst.

Onvergetelijk is het tafereel van de aanbidding van het Heilige Bos door de Koningin van Saba en de vrouwen in haar procesie, met uiterste elegantie in hun kleding en houding.

De Legende bevat geen vermelding van de Annunciatie, die echter door de Franciscanen wordt ingevoegd, zodat de Droom van Constantijn en de Annunciatie zich tegenover elkaar stellen als hemelse interventies in het enige verhaal van redding.

De monumentale Onze Lieve Vrouw verschilt van de klassieke iconografie van de Kerk van de Annunciatie. In werkelijkheid lijdt ze niet passief de aankondiging van de engel tegemoet, maar verwelkomt ze op een indrukwekkende en serene manier.

De Maagd leest een gebedenboek, waarbij ze met haar vinger het teken geeft om verder te gaan aan het einde van de bezoek, in een uiterst realistische interpretatie.

Van bovenaf verschijnt de Eeuwige Vader halfleng, die boven een wolk zijn handen uitstrekt om de Heilige Geest naar de Maagd te zenden in de vorm van gouden lichtstralen, dankzij welke de Verenking zal plaatsvinden.God de Vader en de Maagd vormen solide kleurvlakken, terwijl de engel Gabriël in zijn profielhouding de traditie van de 14e eeuw doet denken.Onze gedachten gaan terug naar de eerste Anunciaatie van Piero, geschilderd in twee panelen van het Polytiek van de Barmhartigheid, waar de arcanengel Gabriël staat.Hij lijkt op de hemelse wezens van de Beato Angélico, maar met een krachtige en energieke gestalte, levendig en concreet.De Maagd bij de Anunciaatie met haar zwevende mantel wordt ook zeer realistisch afgebeeld, haar vingers als markeerstok in een gebedboek.Vanaf midden jaren 1450 tot 1468 werkte Piero aan een polyptiek voor het klooster van Sant’Antonio alle Monache in Perugia. De compositie omvat een Anunciaatie bovenaan, vier heiligen aan de zijkanten van de Maagd en drie verhalen over wonderen in de predella. De Moeder met het Kind staat centraal in de compositie op een rijk versierde troon met gouden achtergrond, met applique van zijde damast op de muur. De gezichten van Moeder en Kind zijn gefocust, gedachtenvol, bijna triest, en doen denken aan de intensiteit van Masaccio en het hoge stiltegevoel van Domenico Veneziano.

Maar het hoogtepunt van de Anunciaatie is de zeer gecontroleerde perspectiefopbouw. De kolommen openen zich in een heldere, luchtige en verlichte vlucht die de figuur van de engel scheidt van de aanbedenende Maria. Dit vormt haar profiel op de donkere achtergrond die diepte geeft. De vinger die het boek vasthoudt, wijst op een onderbroken gebed. Ook hier zien we opnieuw een Virginie, aandachtig luisterend, klaar om te antwoorden, die het Woord in haar hart bewaart en voortdurend overdenkt.

Nogmaals overtreft de kunstenaar de grenzen die door zijn ouderwets smaakvolle mecenassen waren opgelegd en, met behulp van olieverf, creëert hij een zonnig portaal dat uiterst dramatisch is uitgestrekt in de reeks kapiteel- en kolomboogjes richting het punt van ontsnapping. Elke boog en elke kolom werpen een dunne schaduwband op het prachtige kloostergedeelte, dat verder lijkt te gaan dan enige architectonische inspiratie.