Heilige Gregorius van Nyssa: een grote figuur van de mariologie

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op 9 oktober 2026

Vandaag gedenken wij een markante figuur van de Mariologie: de heilige Gregorius van Nyssa, denker en mysticus uit de vierde eeuw. In een tijd waarin men, door de verspreiding van de bepalingen van het Concilie van Nicea, strijd voerde tegen de ariaanse dwaalleer die de godheid van Christus ontkende, treffen wij Gregorius aan. Deze Kerkvader verkondigt de volle godheid van Christus, zijn eeuwigheid en zijn wezenseenheid met de Vader. Daartegenover verbreidde Eunomius van Cyzicus de ariaanse dwaalleer door middel van een verraderlijk rationalisme, en daarnaast verspreidde zich de dwaalleer van Apollinaris, die weigert in het vleesgeworden Woord een normale en volledige menselijke natuur te erkennen.

Tegenover deze aanval op de ware menselijkheid en de ware godheid werd een ontwikkeling van de mariologische waarheid noodzakelijk, die de heilige Gregorius wist te ondernemen. De Nysseen, een monnik met een ascetisch leven, werd in 371 tot bisschop van Nyssa gewijd, waar hij zich krachtig tegen het arianisme verzette. In 376 zette een synode van ariaanse bisschoppen hem met medeweten van het keizerlijk hof als bisschop af, maar deze smaad zou van korte duur zijn, want na de dood van keizer Valens in 378 werd Gregorius in zijn bisschopsambt te Nyssa hersteld. In 381 vond het Concilie van Constantinopel plaats, waarin hij een beslissende rol speelde, en later, in zijn laatste levensjaar, nam hij nog deel aan de Synode van Constantinopel in 394.

Over de Maagd Maria zet Gregorius zijn mariologische denken uiteen in een homilie over de geboorte van Christus, in het traktaat over de maagdelijkheid, in het Commentaar op het Hooglied, in het leven van de heilige Gregorius de Wonderdoener en in de polemische werken tegen Eunomius en Apollinaris.

Het mariologische denken van de auteur is in grote lijnen ontwikkeld om de hypostatische vereniging van de menselijke en de goddelijke natuur van het vleesgeworden Woord veilig te stellen. De dwaalleer van Apollinaris beweerde dat er in de menselijke natuur van het Woord alleen het lichaam bestond, verstoken van een redelijke ziel, omdat deze enkel van het goddelijke Woord afhing. Om de volmaakte en volledige menselijkheid van Christus veilig te stellen, legt Gregorius de nadruk op het ware en werkelijke moederschap van Maria en schrijft hij:

“Zoals allen die het rechte geloof belijden, verklaar ook ik te geloven dat dezelfde (Jezus) God en mens is. Niet op de wijze waarop Apollinaris het denkt. De werkelijkheid is immers niet zoals hij haar ziet, namelijk dat de godheid iets aards wordt en de menselijkheid iets hemels. Integendeel, het is de kracht van de Allerhoogste die, door middel van de Heilige Geest, de menselijke natuur heeft overschaduwd, en deze werd aldus gevormd. Dit betekent dat het deel vlees werd gevormd in de onbevlekte Maagd. Dit is de reden waarom Hij die geboren werd Zoon van de Allerhoogste wordt genoemd. De goddelijke kracht maakt immers een zekere verwantschap van de menselijke natuur met God mogelijk, terwijl het vlees voor God een zekere verwantschap met de mens mogelijk maakt” (PG 45,1136).

Uit de woorden van Gregorius kunnen wij afleiden dat de ware menswording in de schoot van de Maagd Maria overeenkomt met het ware goddelijke moederschap. In die zin is de titel Theotokos een criterium van rechtzinnigheid, want zoals de Nysseen zegt:

“Als wij met luide stem verkondigen en getuigen dat Christus de kracht en de wijsheid van God is (vgl. 1 Kor 1,24), altijd onveranderlijk, altijd onvergankelijk; dat eenieder die in een veranderlijk en vergankelijk lichaam woont, toch niet bezoedeld blijft, maar dat zelfs wie bezoedeld is gereinigd wordt – wat is dan onze verkeerde wil en waarom laten wij ons door haat meeslepen? Wat betekenen deze nieuwe altaren die tegen ons worden opgericht? Misschien omdat wij een andere Jezus verkondigen? Wijzen wij misschien een ander aan? Verkondigen wij soms een andere Schrift? Zou iemand van ons het gewaagd hebben de Maagd Theotókos de moeder van een mens te noemen, zoals wij sommigen oneerbiedig hebben horen doen”? (PG 46, 1024).

Zoals wij uit het getuigenis van Gregorius kunnen zien, is de strijd fel omdat men de Heilige Schrift niet eerbiedigt. De menselijke natuur van Christus was geen vooraf bestaande werkelijkheid, maar werd in de schoot van Maria aangenomen en bezat de kenmerken van een mens, verbonden met lichaam en ziel. Bovendien is de Zoon van Maria de nieuwe mens, de volmaakte mens, want dit bevestigt de Nysseen:

“Toen de Heilige Geest over de Maagd kwam en de kracht van de Allerhoogste haar met haar schaduw bedekte, werd de nieuwe mens in Haar gevormd. Hij werd nieuw genoemd omdat Hij vanuit God werd gevormd, niet volgens de menselijke gewoonte, maar op andere wijze, opdat Hij een woning van God zou worden die niet door mensenhanden gemaakt is, aangezien de Allerhoogste niet woont in werken die door mensenhand zijn gemaakt, dat wil zeggen werken die door mensen zijn voorbereid. Toen bouwde de Wijsheid zich een huis (Spr 9,1) en de kracht vormde daarbinnen een beeld, als een soort zegel. Toen vermengde de goddelijke kracht zich met beide elementen waaruit de menselijke natuur bestaat. Ik bedoel de ziel en het lichaam, terwijl zij zich op gelijke wijze met het een en het ander verenigde. Beide elementen zijn vanwege de ongehoorzaamheid aan de dood onderworpen: voor de ziel bestaat de dood in de scheiding van het ware leven. Voor het lichaam is het het bederf en de ontbinding. Daarom moet de dood verdreven worden door de verbinding van deze twee elementen met het leven. En zoals de godheid zich dus met beide elementen van de mens verenigde, zo verschenen in beide de opmerkelijke tekenen van een hogere natuur” (PG 46,316).

Zoals wij kunnen voorzien, verwijst de heilige Gregorius, wanneer hij de ‘wonderen van een hogere natuur’ aanwijst, naar het wonder van de maagdelijkheid van Maria. De maagdelijke geboorte van Jezus was voorafgebeeld in de messiaanse profetieën van het Oude Testament. Vanzelfsprekend werd de profetie van Jesaja niet vergeten wanneer de Nysseen uiteenzet:

“Luister naar Jesaja, die verkondigt: ‘een kind is ons geboren. Een Zoon is ons gegeven’ (Jes 9,6). Leer van dezelfde profeet hoe het kind geboren werd, hoe een zoon ons gegeven werd. Was het misschien in overeenstemming met de wet van de natuur? De profeet ontkent het. De Meester van de natuur gehoorzaamt niet aan de wetten van de natuur. Maar hoe werd het kind geboren? Zeg het mij. De profeet antwoordt: ‘Zie, de maagd zal zwanger worden en een zoon baren, die men Emmanuël zal noemen’ (Jes 7,14), wat vertaald betekent: God-met-ons. O wonderbaarlijke gebeurtenis! De Maagd wordt moeder en blijft maagd! Aanschouw deze nieuwigheid van de natuur. Alle andere vrouwen worden, zolang zij maagd blijven, geen moeder. Wanneer een van hen moeder wordt, behoudt zij haar maagdelijkheid niet. Hier daarentegen worden beide termen aan dezelfde persoon toegekend. Het is dezelfde vrouw die zich immers voordoet als Moeder en als Maagd, aangezien noch de maagdelijkheid een beletsel was voor haar baren, noch het moederschap de maagdelijkheid tenietdeed. Het was immers passend dat de Verlosser, die het menselijk leven binnentrad om ons allen onvergankelijk te maken, zelf zijn oorsprong nam in een onvergankelijke voortbrenging. In werkelijkheid werd, volgens onze manier van spreken, de vrouw die geen omgang met een man had, van blaam gezuiverd” (PG 46,1133-1136).

Nog veel meer mariologische geschriften kunnen wij in het werk van de heilige Gregorius vinden. Toch was datgene wat vanuit liturgisch-iconografisch oogpunt uiteindelijk het meest betekende de lezing, in mariale sleutel, van de oudtestamentische theofanie van de brandende braamstruik. Zo spreekt de bisschop van Nyssa tot ons:

“Het lijkt mij dat Mozes dit mysterie reeds lang tevoren gekend heeft door dat licht waarin God hem verscheen, toen hij de braamstruik zag branden zonder verteerd te worden (Ex 3,1vv). Mozes zei: ‘ik wil naderbij gaan om dit grote gezicht te zien’. Ik geloof dat hij met de term ‘naderbij gaan’ niet een kwestie van plaats wilde aanduiden, maar een nadering in de tijd. Wat immers in de vlam en in de braamstruik was voorafgebeeld, werd, na verloop van de tussenliggende tijd, openlijk geopenbaard in het mysterie van de Maagd. Zoals op de berg de braamstruik brandde maar niet verteerd werd, zo baarde de Maagd en werd zij niet geschonden. Ook moet de gelijkenis met de braamstruik, die het lichaam van de Maagd voorafbeeldt, die God baarde, u niet ongepast lijken”.

De heilige Gregorius hecht grote waarde aan het teken, dat bij wie het aandachtig beschouwt verbazing en bewondering kan wekken, fundamentele gesteldheden om het bovennatuurlijke te naderen. Het teken leidt ons immers, door middel van zijn zintuiglijke inhoud, binnen in de geloofsvisie op het goddelijk mysterie en helpt ons een zeker mystiek inzicht te verwerven.

De uitleg van Gregorius over het mysterie van de geboorte is duidelijk van morele aard, want voor de Kerkvaders wordt Jezus geboren om de mensen te bevrijden van het bederf van het kwaad. De maagdelijke onvergankelijkheid maakt dus deel uit van een onvergankelijke voortbrenging en van een eveneens onvergankelijke geboorte, die de lichamelijke en morele ongeschondenheid aanduidt, en als zodanig de Heiligheid, het doel van heel het menselijk bestaan.