De hoop in de filosofie van Filo van Alexandrië

Inleiding

Hoop is een fundamenteel concept dat zich door vele religieuze en filosofische tradities trekt. In de niet-kanonische Joodse geschriften en de filosofie van Filo van Alexandrië, neemt hoop verschillende vormen aan die de spirituele en politieke realiteiten van de Joodse gemeenschappen in de diaspora en in Palestina weerspiegelen. Dit artikel onderzoekt hoe hoop wordt gepresenteerd in de Testamenten van de Patriarchen, het Ethiopische Boek van Henoc, de Salmen van Salomon, de gemeenschap van Qumran en de filosofie van Filo van Alexandrië, waarbij de nuances en theologische implicaties worden belicht.

1. De Testamenten van de Patriarchen

In de Testamenten van de Twaalf Patriarchen, oorspronkelijk geschreven in de pre-christelijke periode, is de hoop van de diaspora geworteld in de trouw aan de Wet, met de verwachting van een terugkeer naar het beloofde land (Testamenten van de Twaalf Patriarchen 12, Juda 26; Asafe 7, 7; Benjamijn 10, 11). In de latere versie uit de 1e eeuw na Christus, wordt de oproep tot gehoorzaamheid aan de Wet uitgebreid met de perspectief van de opstanding (Testamenten van de Twaalf Patriarchen 12, Juda 25, 1-5). Deze teksten erkennen niet alleen hoop als een centraal element in het Joodse spiritualiteit, maar voorspellen ook de christelijke spanning tussen “al en nog niet” van de redding.

2. De hoop in de filosofie van Filo van Alexandrië

Filo van Alexandrië, een Joodse Hellenistische filosoof, gebruikt de termen ἔλπίς (hoop) en ἐλπίζειν (hoopen) met verschillende betekenissen dan in de Septuaginta, waarbij hij de nadruk legt op verwachting in plaats van vertrouwen. Hij definieert expliciet ἔλπίς als “verwachting van het goede” (Post. Cain. 26). Filo stelt ἔλπίς, begrepen als een afhankelijkheid van de geest ten opzichte van God, tegenover onredelijke en lichamelijke begeerten (ἐπιθυμία). Voor hem is de religieuze hoop een rationele en zeker verwachte verwachting (Post. Cain. 26).

Filo verbindt ἔλπίς ook met de toekomstige kennis die door de geest wordt geboden. Terwijl zintuiglijke kennis (αἴσθησις) beperkt is tot het heden, kan de geest het verleden herinneren, het heden waarnemen en de toekomst voorspellen, ofwel door verwachting (προσδοκία) of door hoop (ἔλπίς) (Leg. All. 1, 42-45; Virt. 75). In Migr. Abr. 154 associeert Filo ἔλπίς met de drievoudige verlichting van de geest, en begrijpt het als een zeker verwachte verwachting.

3. De Hoop na allegorische interpretatie van Israël

Na de allegorische interpretatie van Filo over de geschiedenis van Israël, die zich richt op God en de ziel, verbindt hij het menselijke vertrouwen met de ware hoop in God. Voor Filo is hoop als verwachting van geluk een natuurlijk onderdeel van de menselijke aard, die de lasten van het heden verlicht en de vreugde van de toekomst aankondigt (Praem. et Poen. 161; Abr. 16).

Filo erkent echter dat ἔλπισ ook de klassieke betekenis van gedachte of beoordeling kan dragen (Jos. 252; Somn. 1, 204; Vit. Moys. 1, 285), evenals ἐλπίζειν in bredere contexten (Abr. 169; Jos. 138; Quod Det. Pot. Insid. 160).

Hoop als essentieel element in het denken van Filo

1. Hoop als fundament van menselijke handelingen
   Volgens Filo heeft God alle menselijke activiteiten, handel, navigatie, politiek, sport en vooral filosofie, gebaseerd op hoop (Praem. et Poen. 10f). Dit idee vindt zijn mooiste uitdrukking in de verklaring van de naam Enos in Genesis 4, 26 (volgens de LXX). Voor Filo is Enos “de mens” omdat hij de eerste was die zijn hoop richtte op de aanroeping van de naam van God. Zo is de essentie van de mensheid dat hij een “hooper” is. In de filosofie wordt de mens gedefinieerd als een rationeel en sterfelijk wezen. Voor Mozes is echter de richting van de geest van cruciaal belang: de mens is volledig zichzelf wanneer hij al zijn hoop in de ware en bestaande God legt (Quod Det. Pot. Insid. 139; Abr. 8; Praem. et Poen. 14). Deze houding stelt de mens in staat deel te nemen aan de onsterfelijkheid van God (Praem. et Poen. 13).
2. Individuele en collectieve hoop
   Bij Filo heeft hoop ook een collectieve dimensie. Het is de hoop op de God en Verlosser van Israël (Leg. ad Gai. 196). Hoewel de onrechtvaardigen deze hoop niet kennen (Praem. et Poen. 142), kenmerkt het diegenen die God liefhebben, die streven naar de waarheid en die een voorproefje van het mooie ervaren in hun zoektocht (Post. Cain. 21-27; Abr. 47). Zo is hoop een deel van de godsvrucht (εὐσέβεια, Praem. et Poen. 12f), maar niet de hoogste deugd.
3. De relatie tussen hoop en geloof
   Voor Filo is hoop (ἔλπισ) gericht op geloof (πίστις), dat de hoogste deugd is. Hoop, als verwachting van toekomstige goeden, vooral materiële, is slechts het begin van de deugd (Praem. et Poen. 10; Abr. 15). Aan de andere kant wordt geloof beschreven als “de koningin van de deugden” en de vervulling van de goede verwachtingen (Abr. 268-270). Door geloof bereikt de ziel de onveranderlijke en eeuwige God, bron van alle hoop (Quis Rer. Div. Her. 90-93; Virt. 75).
4. Hoop in een metafysische context
   Filo geeft hoop een metafysische dimensie, die gebaseerd is op de ervaring van Israël en de bijbelse traditie, maar ook past binnen de platonische visie van “de terugkeer van de ziel” naar de ware aard en het hoogste goed (Post. Cain. 21-27; Abr. 51f).

Aanbevolen leesmateriaal: Spe Salvi (Paus Benedictus XVI), encycliek over de christelijke hoop.

Dieper ingaan op het onderwerp: verkennen van Mariologie, Theologie mariana, Maria-optredens en de Postgraduaat in Mariologie.

De niet-kanonische Joodse Schrift en de filosofie van Filo van Alexandrië bieden rijke en veelzijdige inzichten in de hoop, weerspiegelend de spirituele en politieke realiteiten van de Joodse gemeenschappen in de diaspora en in Palestina. Van de Getuigenissen van de Patriarchen tot de filosofie van Filo, wordt hoop afgebeeld als een onwankelbaar vertrouwen in God en een verwachting van redding en herstel. Deze visies versterken het individuele en gemeenschappelijke geloof en leiden ook het ethisch en spiritueel gedrag van de gelovigen, waarbij de waarde van hoop in de Joodse religieuze ervaring en de Hellenistische filosofie wordt benadrukt, die de weg vrijmaakt voor het christelijke begrip van de ingewikkelde hoop.

Het Instituut Locus Mariologicus is de wereldwijde academische referentie voor Mariologie. Ontdek onze bronnen over Theologie mariana, Maria-optredens en de Postgraduaat in Mariologie.

Om de theologie van de mariale hoop verder te verkennen, raadpleeg de encycliek Redemptoris Mater van Paus Johannes Paulus II.