Đức Trinh Nữ và Hài Nhi trong các bức tranh khảm ở vòm cung thánh

Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi đứng

Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi, vòm cung thánh, tranh khảm, Nhà thờ Đức Mẹ An Giấc, Nicea, cuối thế kỷ VIII

Những bố cục không thuộc vòm cung thánh liên quan đến loại bố cục này:

Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi, ngự trên ngai giữa các thiên thần và các vị tử đạo, icôn, Thánh Catarina, Sinai, thế kỷ V-VI.

Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi, ngự trên ngai giữa hai thiên thần, S. Maria in Trastevere, thế kỷ VI-VII.

Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi, ngự trên ngai giữa bốn thiên thần, S. Apollinare, Ravenna, thế kỷ VI.

Nhận xét

Kiểu ảnh tượng cổ xưa nhất về Đức Trinh Nữ Mẹ với Hài Nhi được trình bày riêng biệt phát xuất từ cảnh thờ lạy của Ba Vua, được biến đổi từ cảnh nhìn nghiêng thành cảnh chính diện và đối xứng. Việc tách rời các nhân vật ở hai bên, các đạo sĩ đã trở thành hai hoặc bốn vị vì lý do đối xứng, hoặc việc thay thế họ bằng những nhân vật khác (thiên thần, các thánh, ân nhân và những người đặt làm), được thực hiện cách trực tiếp.

Đây là kiểu thường gặp nhất. Sự ưa chuộng này gắn liền với sứ điệp biểu tượng được chuyển tải bởi chính cấu trúc, nghĩa là bởi cách bố trí hai nhân vật chính, nhân vật này trong tương quan với nhân vật kia và cả hai trong tương quan với không gian chung quanh. Thế mà, ngoài những phương thế diễn tả biểu tượng được dùng từ thời cổ đại hậu kỳ để trình bày thực tại thần linh (tư thế chính diện, sự bất động, vẻ điềm nhiên, vẻ trang trọng, nền đồng nhất, nhiều khi dát vàng), điều đặc trưng cho kiểu ảnh tượng này là hình Hài Nhi được làm nổi bật hơn so với hình Mẹ và khuynh hướng theo chiều thẳng đứng của toàn bộ bố cục vốn quy tụ mạnh mẽ về trung tâm. Hài Nhi không xuất hiện trong dáng ngồi tự nhiên trên lòng Mẹ, nhưng như thể đang đứng, trong khi Đức Maria vạch nên đường thẳng đứng làm thành phông nền bố cục và màu sắc cho Ngôi Lời Nhập Thể.

Ở đây cũng vậy, đàng khác, như đã ghi nhận về ảnh tượng học Thánh Mẫu của thời kỳ đầu, nổi bật lên sự vắng bóng việc diễn tả một trao đổi tình cảm giữa Mẹ và Con. Cả hai đều nhìn thẳng về phía trước. Trong biến thể mà Đức Trinh Nữ đứng, tương quan hỗ tương giữa Con và Mẹ không thay đổi chút nào. Như thế, rõ ràng là sự hiện diện của ngai tòa không phải là điều thiết yếu, bởi vì cốt lõi sứ điệp của khuôn mẫu này nằm ở trục của hai hình, tất cả đều hướng lên trên với chiều thẳng đứng tưởng tượng đi từ ơn Cứu Chuộc đến việc Đức Trinh Nữ Mẹ Lên Trời. Hoặc con đường đi xuống – đi lên vốn là cách diễn tả chuyển động của ơn Cứu Chuộc: đi xuống của mầu nhiệm Nhập Thể, đi lên của việc thần hóa. Người Mẹ không thực hiện hành động nào, ngoài hành động ngầm ẩn là giới thiệu cho thế giới Chúa Giêsu, Con Thiên Chúa. Chiều thẳng đứng của hình Đức Maria làm cho Mẹ thành chứng nhân và người loan báo trục sống động của việc trung gian giữa đất và trời, tức là Ngôi Lời nhập thể.

Đây là không gian biểu tượng lớn lao, cũng là locus mariologicus của Đức Trinh Nữ Maria. Người Mẹ không thực hiện hành động nào, ngoài hành động ngầm ẩn là giới thiệu cho thế giới Chúa Giêsu, Con Thiên Chúa. Chính chiều thẳng đứng của hình Mẹ làm cho Mẹ thành chứng nhân và người loan báo trục sống động của việc trung gian giữa đất và trời, tức là Ngôi Lời nhập thể.

Hãy tìm hiểu ảnh tượng Thánh Mẫu cổ xưa nhất trong hang toại đạo Priscilla.