Η Ανακοίνωση στη Μαρία σύμφωνα με τον Άγιο Άγγελο

Ακρόαση στο Spotify

Ο ζωγράφος του φωτός

Στα έργα του Άγγελου (14ος αιώνας), η τέχνη αποκτά έννοιες που υπερβαίνουν την καλλιτεχνική της αξία και έχει άλλες λειτουργίες: δεν μπορούν να κατανοηθούν στη φύση τους ως τέχνη χωρίς αυτή τη σημασία και μη καλλιτεχνική λειτουργικότητα. Να τις κάνουμε αντικείμενα τέχνης, να τις εξετάσουμε αποκλειστικά από καλλιτεχνική σκοπιά, σημαίνει να μην τις κατανοήσουμε καν ως τέχνη.

Ως εκ τούτου, όχι αδιάφοροι στα ζητήματα αισθητικής, κριτικής τέχνης και ιστορίας της τέχνης, αλλά και θεολογικών και λιτουργικών θεμάτων: στην πραγματικότητα, υπάρχει μεταξύ της εικονογραφίας των έργων αυτού του είδους και της εικονολογίας που τις θεμελίωσε ένας οσμοτικός κύκλος που συνίσταται στον πολιτισμό, ο οποίος, σε αυτή την περίπτωση, είναι χριστιανικός σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως διδάσκει ο Άγιος Θωμάς Ακινάτης:

«Η ομορφιά υπάρχει ουσιαστικά στην προσευχή, και έτσι στην προσευχή προς τη Σοφία λέγεται: γίνω θαυμαστής της ομορφιάς της»

(S.Th. α. 2 προς 3)

και προσθέτει ο Άγιος Γρηγόριος ο Μέγας: «η ζωή η συγκρατημένη, η πιο ευχάριστη, είναι η γλυκύτητα».

Η προσωπικότητα του Φρα Αγγέλικο κατοικεί σε αυτή τη συνέργεια, αλλιώς αποτελεί το μέγιστο παράδειγμα. Γοτθικός, ο τελευταίος του γοτθικού και ο πρώτος των ανθρωπιστών, ανεξάρτητος καλλιτέχνης και κατηχητής της προφητείας, ο πρώτος που μοιράζεται μια αίσθηση των φυσικών χαρών: όπως οι κήποι του τονίζουν την αναζωογόνηση και τη χαρά της άνοιξης στους αφρεσκούς της Αναγγελίας και στο «Νόλι με τανγέρε» [Μη με αγγίζεις] στον Άγιο Μάρκο.

Ο σεβαστός Άγγελος προσθέτει στον γοητευτικό ομορφιά της μεγάλης οπτικής ομορφιάς, το ενδιαφέρον της πολύ έντονης έκφρασης, την έλξη του πιο λεπτού χρώματος, οι σκηνές του έχουν μια τόσο απτή όσο και αόριστη αξία, που δεν θα μπορούσε να ειπωθεί τίποτα περισσότερο.

Ο χρυσός από τα βάθη αναπηδά στον ενσωματωμένο χρυσό σαν ένα υφαντό από χρυσάφι των αουρέολων, των πτερύγων των αγγέλων, στους αστραφτερούς και αχνούς ακτίνες της θεϊκής δύναμης, στα κλαριά μέλι-χρυσού των αγγέλων.

Αυτό που λέγεται είναι ότι δεν έπιανε πινέλο πριν προσευχηθεί. Η διείσδυση του Θεού στις προσευχές του του έδωσε ένα φως που έδωσε ουσία στην ικανότητά του αγγελική να συνθέτει το πρόσωπο της Παρθένου, των αγίων και της Τριάδας. Ίσως, για να νιώσετε την ομορφιά της ζωγραφικής του, χρειαστεί να μοιραστείτε μαζί του εκείνη τη ζωή της πίστης που τον κινούσε και τον έκανε να ζει. Φυσικά, ο Άγιος Άγγελος παραμένει στη στροφή της Μεσαιωνικής Εποχής και του Ανθρωπισμού, ενώ οι ιστορικοί της τέχνης αναγνωρίζουν τις συνδέσεις του με τον Μασάτσιο, τον Γκιμπερτί, τον Φιλίπο Λίπι, τον Λορέντζο Μοντσέλο, ακόμα και με τους Φλαμανδούς. Αλλά εντελώς δική του είναι η ξεκάθαρη ενορχήστρωση του χώρου, η εκτενή αναπνοή του τοπίου, η πολύ φωτεινή χρωματική παλέτα και μέσα σε αυτήν πλούσια σε απεριόριστες και λεπτές αποχρώσεις. Κάποιος μίλησε ακόμα για μια ιερή αναπαράσταση με λόγο και δίκιο. Είναι αυτός που, ανάμεσα στον ρεαλισμό του Ντονατέλο και τις θεωρίες ιστορικής ακρίβειας του Αλμπέρτι, δημιούργησε την ισορροπία του φυσικισμού ανοίγοντας τον δρόμο για μια τέχνη που δεν είναι πια μια ακίνητη αναπαράσταση, αλλά αντίθετα, μια ζωντανή ομιλία, μια ανθρώπινη συζήτηση.

Για να κατανοήσουμε τον Άγγελο, είναι αναγκαίο να κατανοήσουμε το μυστήριο του. Απεικονίζει ιστορικά τη σωτηρία, για την οποία το νέο στυλ της φλωρεντινής Αναγέννησης συμπίπτει σκόπιμα με τη μεταφυσική σκέψη του μυστηρίου της σωτηρίας.

Ο άγιος Ιωάννης ο Άγγελος είναι χαγιόγραφος, δηλαδή γράφει για το εκκλησιαστικό έργο της αποκάλυψης του Θεού στους ανθρώπους με χρώμα και φως. Και το έγραψε ως μοναχός, να αναφερθώ σε εκείνους τους Έλληνες που συμμετείχαν από το 1439 έως το 1443 στις συνεδρίες του Οικουμενικού Συνόδου στη Φλωρεντία. Δηλαδή, ασκεί στην Εκκλησία το έργο του χαγιόγραφου, συνθέτοντας την αποκαλυπτική του απεικόνιση με την εμπειρία του υπουργικού ιερωσύνης και της καταστάσεως του μοναστηριακού βίου που ζει και η Εκκλησία. Έτσι, τα συστατικά του έργου του, καθένα από τα οποία πραγματοποιεί σε προνομιακές διαστάσεις όπως φαίνεται από εκείνους που συνυπήρχαν μαζί του, είναι πολυάριθμα και όλα επιδραστικά σε ασυνήθιστα επίπεδα. Η εκκλησιαστική συνάθροιση και η εκκλησιαστική κοινότητα, η μοναστηριακή κοινότητα, ο χορός, το κελί, το κοινόχρηστο, το μελέτη του μοναχού-προφήτη και η τεχνική του ζωγράφου συγχωνεύονται και ενισχύονται.

Ο αδελφός Ιωάννης Άγγελος ανοίγει τη μικρή σειρά των δώδεκα καλλιτεχνών που κατά τη διάρκεια των αιώνων, από την ιταλική Αναγέννηση μέχρι τις μέρες μας, μπορούν νόμιμα να διεκδικήσουν ότι είναι δημιουργοί ιερών έργων τέχνης, τέχνης για τη λατρεία. Η πνευματική παράδοση των κανονικών κονηγών του Αγίου Δομινίκου έρχεται σε αυτόν, και η λατρευτική παράδοση των μοναχών, της τέχνης του Λορέντζου Καμαλδολένσιου. Οι σχέσεις τους είναι γνωστές, από τη μία με τον Αντώνιο της Φλωρεντίας, και από την άλλη με την Κατερίνα της Σένα. Και υπάρχει επίσης ο Θωμάς ο Ακινάτης. Ενώ ο αδελφός Ιωάννης βρίσκεται σε αρμονία με τον αδελφό Αντώνιο, μελλοντικό επίσκοπο της Φλωρεντίας, τόσο από εγγενείς όσο και από αποκτημένες συγχρονίες, και ενώ η Αγία Κατερίνα είναι ένας μυστικιστής φίλτρο των ενστικτωδών και εφαρμογών ζωγραφικής, ο Άγιος Θωμάς είναι ο γιατρός που προσφέρει και εξηγεί την αψεγάδιαστη βιβλική πηγή που αναζητείται. Ο Beato Άγγελος γνώριζε τις Γραφές. Ο Αντώνιος της Φλωρεντίας, η Κατερίνα της Σένα και ο Θωμάς ο Ακινάτης υπακούν στο aliis tradere [να παραδώσουν στους άλλους τα οφέλη] της ομοιόμορφης Δομινικανής παράδοσης.

Ο μοναχός Ιωάννης κατανοεί την αποφασιστική θεολογία της πνευματικότητας και του πολιτισμού του Ακουίνου, οργανωμένη γύρω από τις βασικές πέτρες της πίστης: η νέα ανθρωπότητα και η νέα δημιουργία, η χριστολογική αρχή. Το φως του Ενσαρκωμένου Λόγου και η θεοποίηση του ανθρώπου, η εκκλησιαστική αρχή. Απομένει το «σήμερα» του μυστηριώδους γεγονότος, η σακραλική αρχή, η οποία πραγματοποιείται στην Μεταμόρφωση, στο Σταυρό και στην Ανάσταση, σύμφωνα με την μυστικιστική αντίληψη της Κατερίνας της Σέννα.

Η Ανακοίνωση

Στο εικονο της Ανακομίσεως της Μαρίας, ο Άγιος Άγγελος παρατηρεί για πάντα προαναφερόμενη την κλήση και το έργο της Εκκλησίας, μια κλήση και ένα έργο που στον κόσμο μπορεί να εκπληρωθεί μόνο μέσω του Σταυρού που η Λόγος του Θεού θα φέρει στη ζωή της και στην επίγεια περιπέτειά της. Όσο μεγαλύτερη η αποστολή, ορατή ή αόρατη, τόσο μεγαλύτερη η προσφορά της καρδιάς. Στο Λόγο που γίνεται σάρκα, η Μαρία προσφέρει όχι μόνο το σώμα και το αίμα της, αλλά και τα πάντα: την ικανότητά της για αγάπη και αφοσίωση, τις προσπάθειές της, τις σκέψεις της, τα τραγούδια της, τις σιωπές της λατρείας.

Σε κάθε εικόνα της Ανακοίνωσης, κάθε πιστός αναγνωρίζει την κλήση του. Δεν απαιτούνται μεγάλες ανθρώπινες ικανότητες για να προσφέρει κάποιος μια έγκυρη υπηρεσία στην εργασία της σωτηρίας, αλλά απλώς μια ταπεινή και ολοκληρωτική προσφορά αγάπης. Μη φοβάσαι, Μαρία!

Δέκα έξι φορές, μέχρι όπου γνωρίζουμε, ο Φρέι Γιόχαν απεικονίζει την ανακοίνωση του αγγέλου Γαβριήλ στην Παρθένο Μαρία.

<εικόνα κλάσης="wp-block-image μέγεθος-πλήρες">

Την απεικονίζει σε πιο λεπτομερή έργα, σε ένα ρελίκιο για τον βωμό της Αγίας Μαρίας Νοβέλα.

Ζωγραφίζεται σε μίσαλα στην εκκλησία του πρώτου μοναστηριού της. Αναφέρεται σε εκκλησίες Δομινικανές στη Fiesole και Cortona, σε εκκλησίες Φραγκισκανές στο Santa Croce στη Φλωρεντία και στους Υπηρέτες της Μαρίας στο Santo Alessandro στη Μπρέσια, αναδιαμορφωμένα από τον Jacopo Bellini το 1444. Αλλά η μυστηριώδης προσευχή, ξανά από τους Δομινικανούς και τους Υπηρέτες, προσφέρει ιδιαίτερα, στους φρέσκους του διαδρόμου και στο κελί 3 του μοναστηριού του Αγίου Μάρκου και στην πινακίδα 2 του αργεντίου για την Ανακοίνωση, τη λατρευτική μνήμη της Ενσάρκωσης του Κυρίου.

Στο αφρέσκο του διαδρόμου:

Ο ελεύθερος Ιωάννης τοποθετεί την Ανακοίνωση σε ένα templum, σε ένα περίπλοκο κενό, ώστε να φιλοξενεί ξεκάθαρα το hodie [σήμερα], τη στιγμή της Ενσάρκωσης του Κυρίου. Είναι μια ευέλικτη και μεγαλοπρεπής αρχιτεκτονική, που υψώνεται σε ένα περιφραγμένο λιβάδι, οδηγώντας σε ένα γραμμικό δωμάτιο, στο κέντρο ενός δασωμένου κήπου και πλαισιωμένη από αυτό. Η πύλη με δώδεκα φύλλα πλαισιώνεται από το φως της αυγής και ανοίγει προς το δάσος, καθώς ο χρόνος και ο χώρος τονίζονται από τόξο σε τόξο και μέχρι τον τοίχο με τις σιδηρές αλυσίδες στους κεφαλές. Η εντύπωση είναι ισχυρή και άμεση. Ο αντίθετος χώρος μεταξύ της αχρονικής, πολύ γυμνής κελιάς, της δομής του 15ου αιώνα και της αρχαίας βλάστησης πέρα και από τον φράχτη είναι ευαίσθητες αναλογίες με τη Γένεση: «Ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον κήπο της Εδέμ προς ανατολή» (Γένεσις 2,8) σε αρμονία με το Τραγούδι των Τραγουδιών:

«Κάτω από τη σκιά αυτού που επιθυμώ, κάθομαι, και γλυκό είναι το φρούτο του στο στόμα μου. Αυτός, ο αγαπημένος μου, με εισήγαγε στο κελί του κρασιού, και το σημάδι του πάνω μου είναι η αγάπη. Ο αγαπημένος μου στάθηκε πίσω από τον τοίχο, κοιτάζοντας από το παράθυρο, παρατηρώντας από τα κάγκελα. Τώρα ο αγαπημένος μου μιλάει και λέει:

«Ανάστα, φίλη μου, όμορφη μου, ελάτε! Διότι ο χειμώνας έχει περάσει, η βροχή έχει σταματήσει, τα λουλούδια έχουν ανθίσει στα λιβάδια, ακούστε τη φωνή της κολίμπρι. Ανάστα, φίλη μου, όμορφη μου, ελάτε! Ω, κολίμπρι μου, που κρύβεσαι στις σχισμές του βράχου. Δείξε μου το πρόσωπό σου, άκουσε τη φωνή σου, γιατί η φωνή σου είναι γλυκιά και το πρόσωπό σου είναι όμορφο».

(Κτ 2,3-4.9-12.14)

Ο βαθμός που έχει σκαλιστεί στην πέννα της μέσης στήλης δεν επεκτείνει τον Ισαία με την προφητική επιγραφή (Ισ. 7,14), όπως στην τραπέζη του Κορτόνα και του Πράντο, αλλά αντίθετα είναι γεμάτος με ένα κενό σε κίνηση. Το γεγονός ότι ο Φρέι Γιόχαν εδώ παραλείπει την εξορία του Αδάμ και της Εύας από τον Παράδεισο της Εδέμ, είναι σίγουρα προορισμένο να ενισχύσει τον κρίσιμο γάμο μεταξύ του Θεού και της ανθρωπότητας, ο οποίος τελικά πραγματοποιείται. Από τον Κήπο της Εδέμ στον Κήπο του Ψαλμού, προχωράμε με τη γιορτινή μνήμη που η λατρεία προσφέρει στην Ενσάρκωση του Κυρίου.