Tweede Concilie van Nicea (787) – verering van de beelden van de engelen (Mansi vol. 13)

Het Tweede Concilie van Nicea (787), het Zevende Oecumenisch Concilie, voorgezeten door keizerin Irene en patriarch Tarasius van Constantinopel, definieerde dogmatisch de verering van de heilige beelden, met inbegrip van de beelden van de engelen. Het is de fundamentele leerstellige tekst voor de katholieke en orthodoxe engelen-iconografie. Tekst in Mansi Sacrorum Conciliorum Nova Amplissima Collectio vol. 13, kol. 1-820.

Historische context, Byzantijns iconoclasme

Het iconoclasme (van het Griekse “eikonoklastes”, beeldenbrekers) was de Byzantijnse ketterij die in 726 werd ingezet door keizer Leo III, die de vernietiging beval van alle heilige beelden, ook die van de engelen en van Christus. De iconoclasten voerden aan:

• Beelden schenden de Decaloog (Ex 20,4)
• Alleen Christus kan “beeld van de Vader” zijn
• Beelden zijn een heidens overblijfsel
• Engelen zijn zuivere geesten en kunnen niet “geschilderd” worden

De controverse duurde meer dan honderd jaar (726-843). Het Tweede Concilie van Nicea (787) was de eerste officiële veroordeling van het iconoclasme. De definitieve overwinning werd gevierd als de “Triomf van de Orthodoxie” op 11 maart 843.

Latijnse tekst, dogmatische definitie (Mansi vol. 13, kol. 377-380)

“Definimus in omni certitudine ac diligentia, sicut figuram pretiosae ac vivificae crucis, ita venerabiles ac sanctas imagines proponendas, tam quae de coloribus et tessellis, quam quae ex alia materia congruenter se habent, in sanctis Dei ecclesiis, et sacris vasis, et vestibus, et in parietibus ac tabulis, domibus et viis: tam videlicet imaginem Domini Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi, quam intemeratae Dominae nostrae sanctae Dei genitricis, honorabiliumque Angelorum, et omnium Sanctorum simul et almorum virorum.”

Nederlandse vertaling

“Wij definiëren met alle zekerheid en zorgvuldigheid dat, zoals de afbeelding van het kostbare en levendmakende Kruis, zo ook de eerbiedwaardige en heilige beelden voorgesteld moeten worden, hetzij van kleuren en mozaïeksteentjes, hetzij van ander passend materiaal, in de heilige kerken van God, op de heilige vaten, op de gewaden, op de muren en panelen, in de huizen en langs de wegen: te weten het beeld van de Heer God en onze Verlosser Jezus Christus, evenals dat van onze onbevlekte Vrouwe, de heilige Moeder van God, van de eerbiedwaardige Engelen, en van alle Heiligen en vrome mannen.”

De vier gedefinieerde iconografische onderwerpen

Het Concilie definieert vier categorieën van beelden die vereerd kunnen en moeten worden:

1. Beelden van Christus, “Domini Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi”
2. Beelden van de Theotokos, “intemeratae Dominae nostrae sanctae Dei genitricis”
3. Beelden van de Engelen, “honorabilium Angelorum”
4. Beelden van de Heiligen, “omnium Sanctorum simul et almorum virorum”

De engelen zijn het derde uitdrukkelijk gedefinieerde iconografische onderwerp, een dogmatische bevestiging dat de engelen-iconografie in de Kerk legitiem en passend is.

Het onderscheid tussen latria, hyperdulia en dulia

Het Concilie legt het beroemde onderscheid vast tussen drie soorten verering:

De Griekse tekst definieert: “aspasmon kai timetiken proskunesin aponemein, ou men ten kata pistin hemon alethinen latrían” (“groet en eerbiedige verering te betonen, niet echter de ware latria die volgens ons geloof alleen aan God toekomt”). Dit onderscheid werd fundamenteel voor de katholieke mariale en angelologische theologie.

Gevolgen voor de verering van de engelen

Het Tweede Concilie van Nicea stelt vast dat:

1. Engelen in beelden afgebeeld mogen worden, ook al zijn zij zuivere geesten
2. De beelden van de engelen verering verdienen (dulia), geen aanbidding (latria)
3. De verering van de beelden van de engelen de engelen zelf eert (de eer gaat over van het beeld op het prototype)
4. De engelen die in beelden worden afgebeeld alleen de canonieke zijn (Michaël, Gabriël, Rafaël), ter bevestiging van het Concilie van Rome van 745 dat Aldebert veroordeelde

Leerstellige continuïteit

De definitie van Nicea II werd bevestigd en verder ontwikkeld door:

• Vierde Concilie van Constantinopel (869-870): herbevestigt de verering van de beelden
• De heilige Thomas van Aquino: Summa Theologiae III, q. 25, a. 3, behandeling van de drie soorten verering
• Concilie van Trente (1545-1563): zitting XXV, verering van beelden en relieken
• Romeinse Catechismus (1566): neemt het onderscheid latria/dulia over
• Pius VI (1794), Auctorem Fidei: veroordeelt het jansenisme van Pistoia dat de verering van de beelden wilde afschaffen
• KKK (1992) nr. 1159-1162: neemt de theologie van Nicea II over de beelden over

Engelen-iconografie na Nicea II

Na Nicea II ontwikkelde de engelen-iconografie zich volgens vaste patronen:

Aanvullende lectuur

Concilie van Laodicea can. 35 | Concilie van Rome 745 (Aldebert) | De heilige Michaël | Beschermengelen | DACL – Engelen-iconografie

Zie ook: Wat is angelologie? De engelen in de Bijbel en in het leergezag

Bekijk onze volledige gids over katholieke angelologie.