De aankondiging aan Maria volgens de heilige Angelicus (derde deel)

De woorden uit het Evangelie van Lucas zijn onderworpen aan de aanwezigheid van de Logos en het gesprek wordt zonder woorden afgebeeld in de twee fresco’s en het paneel. In Cortona zijn er nog enkele woorden geschilderd in de lucht (Lc 1,35.38), iconische woorden tussen Gabriel en Maria: “De Heilige Geest zal over jou komen” en “De Pomba zal boven je hoofd rusten”. Deze woorden zijn in twee fasen geschilderd: van de mond van de engel naar het hoofd van de Maagd: “De Heilige Geest zal over jou komen”, en van de mond van de engel naar haar buik: “De kracht van de Allerhoogste zal schaduw werpen over je”.

Een donkerblauwe sterrenhemel met goud eroverheen, en woorden op een gouden plaquette in reliëf tussen Maria en Gabriel, geschilderd kop om neer om te laten zien dat God de Vader bovenaan kan lezen, maar ook om de plotselinge ingrijpen van God in de geschiedenis van de God die de nederigen uit de stof opheft en hoop openbaart. Van de mond van de Maagd naar die van de engel loopt het geschreven woord: “Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum” (Zie, de dienaar van de Heer, laat mijn woord over mij heen gaan). Aan de rand van de gracieuze rode mantel is hetzelfde woord geschilderd aan de rechterkant om goed leesbaar te zijn.

De kunst van de schilder wordt hier engelachtig genoemd, omdat het de hoogste uitdrukking van spirituele waarden, humanistische idealen en de nieuwe blik op de werkelijkheid vertegenwoordigt die door de Renaissance werd gebracht. De innovatieve meesterwerken van Brunelleschi en Masaccio vormen de basis voor deze kunst. Het belang van ritme in de verkenning van de ruimte en de elegantie van het portaal waar het heilige gebeuren plaatsvindt, worden benadrukt door een prachtig architectonisch begin van de Renaissance met zeer pure lijnen. In de Cortona- en Prado-fresco’s is een stralend groen van een bloeiende tuin een prachtige achtergrond, gedetailleerd met botanische nauwkeurigheid en realisme. Achteraan zijn Adam en Eva te zien die verdrietig weggaan.

# De nieuwe aanwezigheid van het WoordDe sacramenten van de *Presentie van het Logos* zijn volledig in handen van de engel en de Maagd, het ware vuur van de drie iconen. Maar in de cel van het klooster is het boek in de hand van Maria ook een *sacrament van het Woord*: de rechterhand tegen haar hart, opengehouden door de duim, ondersteund op de middelvinger, wijst de wijsvinger het niet geschrevene aan. Het boek, symbool van gebed en vertrouwdheid met de Heilige Schrift, wijst naar de aanwezigheid van het Woord dat vlees wordt in haar maag, net zoals het al aanwezig was in de Heilige Schrift. Met deze *visuele analogie* tussen Maria en de Heilige Schrift (*Virgo liber Verbi*), wordt de incarnatie verlicht en wordt Maria aangeduid als het boek waarop God Zijn Woord heeft geschreven.Het boek op de knieën van de Maagd herinnert aan de profetie van Jesaja: “Daarom zal de Heer voor u een teken geven: de maagd zal zwanger worden en een zoon baren, die u Emanuel zult noemen” (Jes 7,14). Bovendien wordt Maria in de Mariologie vaak geassocieerd met het beeld van een boek, beschreven als *Liber Generationis Christi* (Ernst van Praag) of *Liber Dei manu scriptus* (Efrém de Syrische). Het wordt beschouwd als een *mystiek boek*, dat Gods Woord aan de mensheid heeft aangeboden.## Catharina van Siena schrijft:“De glorieuze Maagd Maria was die zoete akker waar het zaad van het vleesgeworden Woord van de Zoon van God werd gezaaid. Gelukkige en zoete akker van Maria, dit Woord werd verspreid in haar vlees als zaad dat op aarde wordt uitgeworpen, dat door de hitte van de goddelijke liefde ontkiemt en tussen bloem en vrucht de smaak van de aarde achterlaat.”## De Anunciaatie-afbeeldingDe compositie van de Anunciaatie, afgebeeld overal, weerspiegelt de Mariologie van Thomas van Aquino:“Het bericht dat aan de Allerheiligste Maagd werd gebracht over haar conceptie van Christus was een gebeurtenis van passende waardigheid. Eerst om de overeenstemming te waarborgen om de Zoon van God met de Maagd te verenigen, dat wil zeggen, om haar geestelijk voor te bereiden op de bevruchting in haar vlees, werd zij goddelijk onderwezen. Ook om God het gratis geschenk van haar eerbied aan te bieden, bood zij zich aan als dienaar van de Heer door te antwoorden: ‘Hier ben ik, de dienstmeid van de Heer’. Ten slotte om duidelijk te maken dat een soortgelijke spirituele huwelijk tussen de Zoon van God en de menselijke natuur werd gesloten, vereiste het bericht haar toestemming.”“Volgens Sint Beda was het zeer logisch dat de Maagd werd gewijd aan de goddelijke haven door een engel, gezonden door God. Inderdaad was de eerste oorzaak van de menselijke zonde afkomstig van een soortgelijke schepsel toen de slang door de duivel naar de vrouw werd gestuurd.”

En de naam, stelt Gregorius vast, was volledig in overeenstemming met zijn functie. Inderdaad betekent Gabriel ‘Gods kracht’, en degene die kwam om de machten van het kwaad te overwinnen, Heer der machten en machtig in de strijd, werd aangekondigd als de kracht van God (a. 2 ad 4).

De engel die Maria bezocht, verscheen in een lichamelijke vorm. In feite kwam hij om de onzichtbare Godwording aan te kondigen. Zelfs alle verschijningen uit het Oude Testament waren voorbestemd voor de komst van de Zoon van God in vlees. En het was passend voor de waardigheid van Maria dat ze de Zoon van God niet alleen in haar geest, maar ook in haar lichaam ontving. Bovendien wordt alles wat voor onze ogen verschijnt, met een grotere zekerheid waargenomen dan een enkele afbeelding. Daarom zegt Chrysostomos dat de engel zichtbaar was voor de Maagd. En aangezien de engel een zeer grote onthulling deed, werd er een zeer solenne verschijning aan Maria aangeboden (a. 3).

Onder de vele afbeeldingen van de Annunciatie door Angelico zijn die van het Prado en het retabel van Montecarlo, thans in S. Maria delle Grazie in S. Giovanni Valdarno, de meest indrukwekkende qua licht en kleur.

De eerste bestond al enige tijd toen de kerk in oktober 1435 werd ingewijd. De compositie is volledig renaissance in structuur en perspectief, en door het afschaffen van de gouden achtergrond. Er blijft echter iets onuitgesproken in de figuren; de kolommen zijn erg dun, het paradijs is heel dicht bij de twee voorouders, zo groot en niet te ver weg, dat het lijkt alsof het tijdgelijk is met de evangelische scène.

In de Annunciatie van S. Giovanni Valdarno is daarentegen een grotere theologische vooruitgang zichtbaar.

De ruimte wordt duidelijk gedomineerd, de architectuur van het portiek is proportioneel en heeft een overtuigende perspectief in de naar boven afgeronde boogjes aan de linkerkant, waar in minimale en verre afstanden de verdrijving uit het paradijs op zijn plaats lijkt. De figuren zijn levendig, ze spreken met gebaren en blikken, waardoor de geschreven woorden overbodig lijken als een gotische verfijning. De bescheiden en serene Maagd, na de geruststellende woorden van de engel, heeft een transparant sluier en een verlovingsring aan haar vinger, en wordt op een bewonderenswaardige manier gevormd in de handen en het hoofd met een uitzonderlijke gevoeligheid voor volume, oprijzend uit de gebogen nek en het uitgelicht lichaam. Een open boek ligt in haar schoot. De intensiteit van de kleur en de rijkdom aan details in de omgeving, die fijn gedetailleerd zijn, voldoen aan het gebed van de aanbiddende.

In alle schilderijen en fresco’s van Beato Angélico hebben de handen, altijd mooi afgebeeld, een buitengewone psychologische en spirituele functie. In de Anunciação van S. Giovanni Valdarno zijn de handen bij elkaar gevouwen op heuphoogte en tegelijkertijd uitgestrekt als een palm. Tegen de rode achtergrond van Maria’s jurk steekt de middelvinger licht bovenuit vanuit de perspectief, alsof hij de figuur van Isaías op het centrale boekrol laat zien. Op Maria’s knieën ligt het boek van de Heilige Schrift, Gods Woord, bijna in een gebaar van verbazing bij de verschijning van engel Gabriël. Alles lijkt samen te komen in de elegantie van Maria’s blauwe mantel die haar figuur omringt met de zachte plooien en de gouden rand, in zijn betoverende licht-donker effect. In de liturgie is het handgebaar of de bewegingen van het hele lichaam essentieel; ze zijn het instrument en de uitdrukking van de ziel. Met name het gezicht en de hand zijn het instrument en de spiegel van de ziel.

Als we iemand observeren in een moment van vreugde, verbazing of verwachting, zien we hoe deze gevoelens zich ook in de handen manifesteren. Na het gezicht zijn de handen het meest spirituele deel van het lichaam. Sterke en krachtige handen kunnen zowel werkgereedschappen zijn als wapens voor aanval en verdediging. Maar net zo fijne en delicate handen als die van Maria kunnen de ziel onthullen en tegelijkertijd de ziel van anderen omarmen.

Dat doen we ook altijd met onze handen: vangen we niet de ziel van iemand op wanneer we de hand van een persoon vastpakken die ons de zijnen aanbiedt? Zo gebeurt het ook in de liturgie, waar een ware taal in actie komt voor God: de ziel ontvangt God en wil zich geven. De open en uitgestrekte handen van de Maagd corresponderen met die van Gabriël, die eveneens samengevouwen en verenigd zijn bij de ontvangst van het geschenk van God en aanbidding ervan. Als we naar de handen van Maria en de engel kijken, is het natuurlijk om te denken dat Gods handen tussen die van zijn schepselen verstrengeld zijn in de Heer Jezus.

Afsluitende opmerking

Bij het bekijken van de Anunciaaties van Fiesole (nu in El Prado) en Cortona, beide schitterend in licht en kleuren, tot die van de cel in S. Marco, is de stap enorm: verdwijnen van goud, levendige kleuren, de verjaging uit Eden, de woorden van het gesprek tussen de engel en Maria. De natuur wordt een beetje op de achtergrond geplaatst, hoewel we erkennen dat de afgesloten tuin, een bekend symbool van maagdelijkheid dat Maria voorbereidde op haar goddelijke moederschap, ook zijn rol speelt. Zelfs de architectuur, hoewel versterkt, opent zich volledig om het mysterie te onthullen en de hemelse boodschap te ontvangen, terwijl het eerder beperkend was. De twee figuren worden gedefinieerd door beschaafde kleuren: de iridescente vleugels van de hemelse boodschapper combineren met de dichtblauwe mantel van de Maagd, die open ligt als een boek boven het goddelijke Woord.