Chiều kích “Thánh Mẫu” của kinh nguyện phụng vụ

Tại ngã tư của sự hiệp thông giữa Thiên Chúa và con người, chúng ta gặp Đức Maria. Vì thế, việc cử hành trong các dấu chỉ thánh Thiên Chúa, Đấng vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta đã từ trời xuống đặt ra câu hỏi sau đây: phải chăng Đức Kitô tiếp tục hiện diện cách bí tích để thánh hóa chúng ta, nhờ việc được thụ thai bởi Đức Trinh Nữ?

Khi đón nhận Thiên Chúa trong cung lòng mình, Đức Maria đã sinh hạ Người suốt dòng lịch sử, cộng tác vào việc Người được biến hình trong lịch sử cứu độ, lịch sử được cử hành trong phụng vụ. Vì thế, chiều kích Thánh Mẫu của việc phụng tự là thành phần không thể tách rời của việc cử hành mầu nhiệm Đức Kitô.

Cử hành Đức Maria có nghĩa là cử hành các mầu nhiệm của Chúa. Đây không phải là hai hướng phụng tự (hướng về Thiên Chúa và hướng về Đức Maria), nhưng chỉ là một hướng duy nhất: bởi vì Hội Thánh trước hết cử hành công trình của Thiên Chúa trong mầu nhiệm vượt qua của Đức Kitô, và trong mầu nhiệm ấy Hội Thánh gặp thấy Người Mẹ kết hợp mật thiết với Người Con.

Vì thế, mối dây bất khả phân ly liên kết Đức Maria với Đức Kitô là tiêu chuẩn đầu tiên và nền tảng mà bên trong đó lòng tôn kính phụng vụ đối với Mẹ Đấng Cứu Độ được diễn tả. Dưới ánh sáng các mầu nhiệm của Đức Kitô được tuyên xưng trong Kinh Tin Kính (vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta, Người đã nhập thể, chịu đóng đinh và đã sống lại, đang mong đợi ngày sau hết), Hội Thánh tin vào Đức Maria và cử hành Mẹ.

Đức Maria trong việc phụng tự duy nhất của Hội Thánh có nghĩa là, một đàng, việc chiêm ngắm nhiệm cục cứu độ do Chúa Cha thực hiện, qua Chúa Con, trong Chúa Thánh Thần, và đàng khác, việc hiểu lịch sử nhân loại của Đức Maria như mẫu mực cho các tín hữu.

Một thời điểm chất vấn thứ hai không thể tránh khỏi là tương quan của Mẹ với Hội Thánh. Dưới góc nhìn Tin Mừng, tương quan giữa Đức Kitô và Đức Maria là điều hiển nhiên, nhưng trong chân trời Giáo hội học thì sao? Là Mẹ và là con gái của Hội Thánh, là hình ảnh và mẫu gương của Hội Thánh, Đức Maria là hoa quả đầu mùa và là biểu tượng hoàn hảo của cộng đoàn những người được cứu chuộc. Mối liên kết mang tính hình bóng này áp dụng cho cả Hội Thánh xét như một toàn thể lẫn cho mỗi tín hữu. Những phạm trù mà, ở bình diện cử hành, minh họa tương quan giữa Đức Maria và Hội Thánh có thể tóm lại trong sự hiệp thông và tính mẫu mực: trong kinh nguyện của Hội Thánh, kinh nguyện của Đức Maria được sống lại.

Không thể thiếu cho cuộc gặp gỡ giữa Thiên Chúa và con người, Đức Maria luôn thuộc về lời loan báo mầu nhiệm Đức Kitô và cũng thuộc về việc thực hiện mầu nhiệm ấy trong phụng vụ. Thật vậy, lòng tôn kính Mẹ của Chúa thấm nhập truyền thống ngàn năm của Hội Thánh: qua dòng thời gian, các Giáo hội khác nhau đã bày tỏ lời ngợi khen, lời khẩn nài và lòng yêu mến đối với Đức Maria với những nét riêng của các nghi lễ khác nhau.

Không đi vào chi tiết, chúng ta hãy nhớ lại một vài tọa độ minh họa chỗ đứng độc nhất mà Mẹ chiếm giữ trong việc cử hành các mầu nhiệm của Đức Kitô.

Vào các thế kỷ IV-V, việc tưởng nhớ Đức Trinh Nữ trở nên nổi bật trong phụng vụ Giáng Sinh và trong thời gian trước đó cũng như đi kèm với lễ ấy, làm phát triển tại nhiều Giáo hội sự xuất hiện của một lễ minh nhiên kính Đức Trinh Nữ Mẹ. Vậy chính các lễ Đông phương là lễ Dâng vào Đền Thánh, lễ Truyền Tin, lễ Mông Triệu, lễ Sinh Nhật sẽ xác định chỗ đứng của Đức Maria trong việc phụng tự: đến Rôma vào thế kỷ VII, các lễ này sẽ lan rộng khắp châu Âu với sự phổ biến của phụng vụ Rôma.

Nhưng ngay cả trước chu kỳ Giáng Sinh và các lễ kính Đức Trinh Nữ, phải xét đến chiều kích Thánh Mẫu của chính kinh nguyện phụng vụ: với Đức Maria và như Đức Maria, Hội Thánh cử hành các mầu nhiệm thần linh (lắng nghe Lời, ưng thuận bằng đức tin, trở nên một thân thể duy nhất trong Đức Kitô). Thật vậy, theo truyền thống cổ xưa và phổ quát, việc cầu nguyện tưởng nhớ Đức Trinh Nữ thuộc về chính việc cử hành Thánh Thể, cách diễn tả cao nhất của Hội Thánh trong kinh nguyện.

Không được nghĩ rằng việc nhắc đến Mẹ trong Kinh nguyện Thánh Thể chỉ mang tính sùng kính: đó là dấu chỉ cho thấy chúng ta không thể im lặng về Đức Maria khi tưởng niệm cuộc Vượt Qua của Đức Kitô. Trong lịch sử, chính từ Mẹ mà mình và máu của Chúa đã đến với chúng ta: vì thế Hội Thánh nhớ đến Mẹ, cảm nghiệm sự hiệp thông với Mẹ và bắt chước những tâm tình bên trong của Mẹ. 

Trong việc thực hành phụng tự, Hội Thánh phản chiếu chính mình nơi Đức Maria, Trinh Nữ lắng nghe, Trinh Nữ cầu nguyện, Trinh Nữ Mẹ, Trinh Nữ dâng hiến.

Vì thế, nội dung của lòng đạo đức phụng vụ – Thánh Mẫu có thể tóm lại nơi việc tưởng nhớ (ngợi khen, khẩn cầu, bắt chước, hiệp thông) Đức Maria trong việc tưởng niệm các mầu nhiệm của Đức Kitô, được cử hành cho sự sống của Hội Thánh. Nhờ sự hiện diện sống động của Đức Maria trong các mầu nhiệm lịch sử của Đức Kitô, Mẹ cũng được nhìn nhận là hiện diện trong việc thực hiện nơi phụng vụ chính những mầu nhiệm ấy, những mầu nhiệm đã có Mẹ là nhân vật chính và là bạn đồng hành, được các tín hữu sống trong, với, cho Đức Kitô không ngừng cử hành. Khi tái trình bày công trình cứu độ trong các dấu chỉ thánh, phụng vụ khơi dậy và nuôi dưỡng sự hiệp thông Đức Kitô – Hội Thánh. Và trong đó chỗ đứng của Đức Maria tỏa sáng. Thật vậy, trong lãnh vực phụng vụ, lòng đạo đức Thánh Mẫu không gặp nguy cơ được nhấn mạnh quá đáng làm phương hại đến vị trí trung tâm của Đức Kitô, bởi vì nó không đề nghị một môn Thánh Mẫu học tách rời khỏi mầu nhiệm Thiên Chúa, một việc sùng kính Đức Mẹ tách rời khỏi việc phụng tự Kitô giáo: tương quan Hội Thánh – Đức Maria được đặt trong tương quan phụng vụ Ba Ngôi – Hội Thánh.

Chúng ta hãy tiếp tục đặt câu hỏi

Sự hiện diện của Đức Maria trong phụng vụ là loại hiện diện nào? 

Sự hiện diện ấy khác với sự hiện diện của Đức Kitô và sự hiện diện của các thánh như thế nào? 

Sự hiện diện của Mẹ trong việc cử hành chuyển động giữa việc tưởng nhớ, sự trung gian mẫu tử, tính mẫu mực và sự hiệp thông. Sự hiện diện ấy khác với sự hiện diện của Đức Kitô vì không tự lập nhưng tương đối, và lệ thuộc vào sự hiện diện của mầu nhiệm vượt qua của Đức Kitô đang được thực hiện trong việc tưởng niệm. So với các Thánh, nó khác biệt bởi chỗ đứng thực sự độc nhất của Đức Maria trong lịch sử cứu độ.