# Traktat o aniołach św. Tomasza z Akwinu (Suma Teologiczna, część I, pytania 50-64)

Traktat ten jest najbardziej systematyczną i dogłębną pracą filozoficzno-teologiczną na temat aniołów, jaką kiedykolwiek napisano. Skomponowany między 1265 a 1268 rokiem w Rzymie i Paryżu, stanowi podstawowy tekst dla całej późniejszej teologii katolickiej dotyczącej aniołów. Jego wpływ był bezpośredni na nauczanie w Katechizmie Rzymskim (1566), Soborze Watykańskim II (LG 49-50) oraz w Katechizmie Kościoła katolickiego (1992).

## Autor i struktura dzieła

– **Autor:** św. Tomasz z Akwinu, OP (1225-1274)
– **Dzieło:** Summa Theologiae, część I, pytania 50-64
– **Data kompozycji:** 1265-1268
– **Tytuły:** Doktor Angélicy (przekonany przez Piusa V w 1567 r.) i Doktor Wspólny Kościoła (Leona XIII, 1879)

### Struktura traktatu o aniołach

#### I. Podstawa istoty aniołów (pytania 50-53)

– **Pytanie 50:** O istocie aniołów: ich natura duchowa
– **Pytanie 51:** O związku aniołów z ciałami: czy mogą przybierać formy widzialne
– **Pytanie 52:** O miejscu aniołów: jak odnoszą się do przestrzeni
– **Pytanie 53:** O lokalnym ruchu aniołów: jak się “rują”

#### II. Wiedza aniołów (pytania 54-58)

– **Pytanie 54:** O wiedzy aniołów w ogólności
– **Pytanie 55:** Jak anioły poznają: poprzez wyciskane gatunki, nie nabywane
– **Pytanie 56:** O wiedzy niematerialnej: jak znają siebie nawzajem
– **Pytanie 57:** O wiedzy aniołów o rzeczach materialnych
– **Pytanie 58:** O sposobie wiedzy anielskiej: intuicyjny, nie dyskusyjny

#### III. Wolę aniołów (pytania 59-60)

– **Pytanie 59:** O woli aniołów
– **Pytanie 60:** O miłości lub przywiązaniu anielskim

#### IV. Stworzenie i pierwotny stan aniołów (pytania 61-64)

– **Pytanie 61:** O stworzeniu substancji duchowych aniołów
– **Pytanie 62:** O doskonałości błogosławionych aniołów w stanie chwały
– **Pytanie 63:** O grzechu aniołów jako złej woli
– **Pytanie 64:** O karze demonów

## Główne tezy Tomasza akwinskiego o aniołach

1. **Anioły jako czysto duchowe substancje:**

*”Substantiae spirituales… sunt incorporeae, omnino… et hae sunt quas vocamus angelos” (ST I, q. 50, a. 1).*

Tomasz argumentuje przeciwko św. Bonawenturze, który twierdził, że anioły posiadają pewną formę materii duchowej. Według Tomasza anioły są czysto duchowe, formy bez materii. Każdy anioł jest odrębną gatunką, nie tylko jednostką ogólnego rodzaju.

2. **Każdy anioł to odrębna gatunek:**

*”Plures sunt angeli numero secundum diversitatem speciei” (ST I, q. 50, a. 4).*

Tomasz podkreśla, że aniołów jest wielu pod względem liczby, zgodnie z różnorodnością ich gatunków.

# Teza tomistyczna:
Każdy anioł jest niepowtarzalną istotą; św. Michał należy do innej kategorii niż św. Gabriel. Ta odważna teza została zakwestionowana przez niektórych skolastyków, lecz później stała się ortodoksyjna w późniejszej scholastyce.

## 3. Intuicyjne poznanie aniołów:
“Aniołowie wszystko postrzegają w istocie boskiej” (Summa Theologica I, pytanie 56, artykuł 3). Aniołowie znają wszystkie rzeczy w istocie boskiej poprzez intuicję, widząc esencje rzeczy w Bogu. Dlatego doskonale się wzajemnie poznają.

## 4. Upadek aniołów z powodu pychy:
“Pierwszy grzech aniołów był pychą… pragnęli być czymś boskim, co nie należało do nich” (Summa Theologica I, pytanie 63, artykuł 2). Tomasz szczegółowo opisuje upadek aniołów. Lucifer chciał “podobieństwa do Boga”, czego nie pozwalała mu jego stworzona natura. Ta pycha nie była błędem intelektualnym, ale niezreversowalnym wyborem wolnej woli.

## 5. Niezmienność wyboru aniołów:
“Wolę anioła, z jego natury, trwa wiecznie w tym, co wybrał” (Summa Theologica I, pytanie 64, artykuł 2). Anioły nie mogą zmienić swojego wyboru tak jak ludzie. Dlatego upadek demonów jest ostateczny i niezreversowalny; pozostaną na zawsze w stanie, w którym się znaleźli.

## Dziewięć chórów aniołów:
Tomasz przyjmuje hierarchię dziewięciu chórów aniołów Pseudo-Dionizego Areopagity (V wiek) i układa ją systematycznie:

## Wpływ magisterialny:

# Traktat o Aniołach Tomasa miał bezpośredni wpływ na:

– **Konklawe w Trydencie (1545-1563)**: Tomas został umieszczony obok Biblii na ołtarzu podczas konklawe.
– **Katechizm Rzymski (1566)**: Podsumowuje w zwięzły sposób tezy tomistyczne.
– **Encyklikę Aeterni Patris (Leon XIII, 1879)**: Ogłasza Tomasza Doktorem Wspólnej Kościoła.
– **Kodeks Prawa Kanonicznego (1917, kan. 1366, 1983, kan. 252)**: Zapowiada, że teologia powinna być nauczana „*secundum methodum, doctrinam, et principia Doctoris Angelici*”.
– **Sobór Watykański II**: Optatam Totius n. 16 i Gravissimum Educationis n. 10 potwierdzają Tomasza jako mistrza teologii katolickiej.
– **Jan Paweł II, Encyklikę *Fides et Ratio* (1998)**: „*Święty Tomasz zawsze miał zasługę na to, że umieścił w odpowiedniej perspektywie stosunek między wiarą a rozumem*”.

## Dziedzictwo filozoficzne Traktatu o Aniołach

Traktat o Aniołach Tomasza ma implikacje filozoficzne wykraczające poza teologię:

– **Metafizyka**: Stopnie bytu, od materialnych stworzeń do czystych duchów.
– **Epistemologia**: Rodzaje wiedzy, zmysłowej, racjonalnej, intuicyjnej.
– **Antropologia**: Człowiek jako „*byt pośredni*” między aniołami a zwierzętami.
– **Filozofia umysłu**: Inteligencja jako zdolność duchowa.
– **Kosmologia**: Niezauważalny świat jako rzeczywisty wymiar wszechświata.

## Dodatkowa literatura

– IV Sobór Łazański 1215 | Florencki Sobór, *Cantate Domino* 1442 | Katechizm Rzymski 1566 | KK o aniołach i demonach 328-336, 391-395