Thánh Mẫu học trong các bức tranh của Piero della Francesca (phần 2)

Cuộc đời và tác phẩm

Piero sinh vào khoảng năm 1415-1420 tại Borgo San Sepolcro. Tại thành phố thuộc vùng Alto Val Tiberina này, Piero đã học nghề hội họa đầu tiên, cùng với Antonio d’Anghiari: nhưng những tác phẩm đầu tiên được biết đến của ông cho thấy một sự thấu hiểu sâu xa về nghệ thuật Florence đầu thế kỷ XV, đặc biệt là lối vẽ trong trẻo, rực sáng và theo luật phối cảnh của Domenico Veneziano. Bên cạnh nghệ sĩ này, Piero được ghi nhận vào năm 1439 tại thủ phủ xứ Toscana, với tư cách người phụ giúp thực hiện các bức bích họa Các Câu chuyện về Đức Trinh Nữ cho gian ca đoàn của nhà thờ Sant’Egidio. Các kiệt tác của Donatello và Masaccio đã để lại một dấu vết sâu đậm và không thể xóa nhòa nơi người họa sĩ trẻ.

Những phản ánh trực tiếp nhất của nền giáo dục nghệ thuật này được tìm thấy trong một trong những tác phẩm cổ xưa nhất của Piero còn lưu lại đến chúng ta, bức Phép Rửa của Chúa Kitô, một cảnh đắm chìm trong ánh sáng thẳng đứng vào giờ trừu tượng nhất, giữa trưa, khi các bóng đổ biến mất, lơ lửng trong một sự mê hoặc của những cử chỉ và những thinh lặng.

Vài năm sau, Piero vẽ bích họa Sự Phục Sinh tại Borgo Sansepolcro. Trong bức tranh, Chúa Kitô, được thể hiện với những nét thô mộc và cốt yếu, ở đúng trung tâm bố cục trong tư thế biểu tượng, chính là sự chuyển tiếp từ mùa đông, với những cây trơ trụi bên trái, sang mùa hè, với những cây xum xuê bên phải, và từ đêm tối của những người lính đang ngủ trước quan tài đá sang bình minh đang lên trên vai Người. Chúa Kitô phục sinh là sự chuyển tiếp từ cái chết sang sự sống.

Từ giữa thế kỷ XV, sự nghiệp của Piero phát triển qua những lần lưu trú xen kẽ tại các triều đình chính yếu ở miền trung-bắc nước Ý, tại quê hương ông và tại Ferrara, nơi ông làm việc cho Hầu tước Leonello d’Este, một trong những nhà bảo trợ tinh tế nhất thời Phục Hưng. Rất có thể tại thành phố vùng Romagna này, người họa sĩ đã giữ mối quan hệ mật thiết với Alberti, người hẳn đã khích lệ ông tiếp tục cuộc nghiên cứu say mê của mình về các quy luật phối cảnh và tỷ lệ.

Trong khi đó, vào năm 1445, các đồng hương đã đặt ông thực hiện bức Tranh ghép Lòng Thương Xót lớn, mà người nghệ sĩ đã làm việc một cách đứt quãng, để rồi chỉ giao nộp sau bao nhiêu thúc giục vào năm 1462: cấu trúc tạo hình mạnh mẽ của các nhân vật, đắm chìm trong nền vàng, nổi bật nhờ sự chặt chẽ trừu tượng của bố cục và nhờ giá trị ánh sáng và khí quyển được gán cho cả nền vàng cổ xưa.

Ở trung tâm bức tranh ghép, Mater Misericordiae che chở một nhóm tín hữu, trong đó có Piero, trong bức chân dung tự họa, người đầu tiên bên phải Đức Trinh Nữ, và một thầy dòng đội mũ trùm đen thuộc cùng hội đoàn đã chôn cất người chết. Đức Maria, Đấng thắt một dây lưng bằng da buộc bằng dải đôi, một lời nhắc nhớ về sự đồng trinh của Mẹ, được mô tả như một khối hình học vững chắc, được làm dịu đi bởi một khuôn mặt thanh thản, trầm tư, gợi hứng và đồng thời xa vời, siêu việt, nhợt nhạt và dịu dàng. Chiếc áo choàng lớn của Mẹ là một đường biên giới, nhưng cũng là một vòm cung thánh quy tụ mọi người trong lời cầu nguyện. Những nhượng bộ đối với nét cổ xưa của vàng và đối với kích thước của Đức Trinh Nữ xem ra không cưỡng lại được tính hiện đại của các khuôn mặt. Tuy nhiên, vàng trở thành ánh sáng và ánh sáng nền làm nổi bật các khối, trò chơi kích thước trở thành sự hoành tráng. Màu sắc sống động, y phục giản dị, với những nhượng bộ hiếm hoi cho chi tiết, ngoại trừ vương miện của Đức Trinh Nữ, nơi những viên đá của triều thiên và nơi cánh tay của một trong các phụ nữ đang quỳ gối. Đó là sáng tạo thuần túy của một linh đạo đưa con người đến gần thần linh trong sự hoàn hảo của hình thể.

Phía trên Đức Mẹ, trong bức tranh ghép, nổi lên một cảnh Đóng Đinh Thập Giá đạt tới sự căng thẳng bi kịch tột độ nơi cử chỉ của Người Mẹ và nơi tư thế cao quý của Thánh Gioan.

Piero vẽ một cảnh Đóng Đinh Thập Giá khác trong Bức tranh ghép Thánh Augustinô. Cảnh này được tổ chức thành hai bán cầu: phần trên, với nền vàng, là thế giới thiên quốc nơi chỉ có Thánh giá. Phần dưới thuộc về trần gian, gồm bốn nhóm nhân vật. Bên dưới là ba người lính ngồi đang chạm vào áo choàng của Chúa Kitô. Bên trái là nhóm các Phụ nữ Đạo đức Sầu bi, với Thánh Gioan bên phải như một đối trọng. Ở hai đầu có hai nhóm gần như đối xứng gồm các binh sĩ Rôma cưỡi ngựa, với những con tuấn mã giống như những con trong các bích họa Truyền thuyết Thánh giá Thật ở Arezzo. Cảnh này được đặc trưng bởi một sự sống động đáng kể và một sự phong phú màu sắc, trong đó nổi bật những lá cờ đỏ, những chiếc khiên và một vài y phục. Sự nhấn mạnh vào các chuyển động bi kịch, qua đó biểu lộ nỗi đau dữ dội của Người Mẹ, cũng như của Thánh Gioan, xuất hiện như điều ngoại lệ trong nghệ thuật của Piero. Thật vậy, nơi đôi cánh tay dang rộng của Đức Maria và của người môn đệ, chúng ta có thể đọc được những sứ điệp trang trọng và phụng vụ hơn, không hề có sự phồng lên của đau đớn, theo đường hướng của một Chúa Kitô điềm tĩnh, không có những co giật dữ dội của thân xác.

Bức Đức Mẹ Sắp Sinh cảm động có niên đại vào cuối thập niên 1450, với các bích họa trong nhà nguyện của nghĩa trang Monterchi (Arezzo), nơi mẹ ông được an táng. Khoác trong sắc xanh mandarin quý giá của chiếc áo dài đơn sơ, Thánh Maria được đặt theo một tư thế ba phần tư nhẹ nhàng, để tình trạng mang thai của Mẹ trở nên rõ ràng hơn. Mẹ đưa cánh tay trái sang một bên trong một thái độ vừa là nghỉ ngơi tỉnh thức, vừa là ý thức tự hào về tình trạng của mình. Bàn tay phải chạm vào lòng dạ trong cử chỉ vuốt ve che chở đầy lo lắng mà mọi phụ nữ mang thai đều biết. Đức Maria là người mẹ nông dân trẻ tuổi, là chị em của những phụ nữ đang lâm bồn, những người từ thế hệ này sang thế hệ khác đã nhận ra chính mình nơi Mẹ, nhưng đồng thời Mẹ là Đấng được Chúa chúc phúc (benedicta tu in mulieribus), Đấng mang lấy ơn cứu độ của thế giới.

Khả năng của Piero della Francesca trong việc phân tích sự thật và đồng thời trao cho cái thánh thiêng sự hiển nhiên của một chủ nghĩa tự nhiên mang tính nguyên mẫu cách hoàn hảo là nét đặc trưng của người họa sĩ này.