Wat is het verschil tussen demonische bezetenheid en obsessie?

Het verschil ligt in de graad en de plaats van het handelen van de demon. Bij bezetenheid beheerst hij het lichaam en blokkeert hij tijdens de crisis de hogere vermogens van de ziel. Bij obsessie blijft de kwelling uitwendig – aanhoudende gedachten, beelden en verstoringen – en blijft de vrijheid van de persoon intact, met volledige morele verantwoordelijkheid voor haar daden.

Het Rituale Romanum zelf bewaart dit onderscheid in zijn taalgebruik. Wanneer het beschrijft voor wie de hulpmiddelen van de Kerk bestemd zijn, spreekt de officiële tekst over twee verschillende toestanden: “Gezien deze reële omstandigheden smeekt de Kerk Christus, Heer en Verlosser, en, vertrouwend op zijn macht, biedt zij de gekwelde of bezeten gelovige verschillende hulpmiddelen, opdat hij bevrijd wordt van de duivelse onderdrukking of bezetenheid.” [Rituale Romanum. De Exorcismis et Supplicationibus Quibusdam, Portugese uitg., nr. 10]. Gekweld en bezeten zijn geen synoniemen – het zijn twee toestanden, en dezelfde zin onderscheidt vervolgens “onderdrukking” van “bezetenheid”.

De vier graden van het buitengewone handelen

De praktijk van de exorcisten werkt niet met slechts twee toestanden, maar met vier. De psychiater Héctor de Ezcurra, die met exorcisten samenwerkt en een gids voor onderscheiding schreef met vergelijkende overzichten voor twaalf klinische situaties, formuleert de vraag die elk overzicht leidt als volgt: “Hoe onderscheidt men dit psychopathologische beeld van demonische bezetenheid, vexatie, obsessie of infestatie?” [H. de Ezcurra, O diagnóstico diferencial entre os distúrbios psicopatológicos e a ação extraordinária do demónio].

De schaal is duidelijk en het loont de moeite haar vast te leggen, want bijna alle verwarring in de volksopvatting komt voort uit het niet kennen ervan:

• Infestatie – het handelen richt zich op plaatsen, huizen of voorwerpen, niet op de persoon.
• Vexatie – uitwendige aanvallen op het lichaam, zonder beheersing van de vermogens.
• Obsessie – kwelling van de verbeelding en van het denken, aanhoudend en drukkend, met een vrije wil.
• Bezetenheid – beheersing van het lichaam met blokkering van de hogere vermogens tijdens de crisis.

Dezelfde volgorde structureert het klassieke werk van Francesco Bamonte, exorcist van het bisdom Rome, die de “voorbeelden van obsessies” en “de demonische bezetenheid” afzonderlijk behandelt, en een hoofdstuk wijdt aan de onderscheiding ervan [F. Bamonte, Possessões diabólicas e exorcismos].

De tekenen die de Kerk onderzoekt

Bamonte somt in het hoofdstuk over de onderscheiding de aanwijzingen op die bij een vermoedelijk geval van bezetenheid worden onderzocht: talen spreken of verstaan die de persoon niet kent, kennis van dingen of feiten die de persoon niet kan weten, abnormale lichaamskracht of abnormaal gewicht, en afkeer van het heilige [Bamonte, op. cit.]. Het zijn de tekenen die het Rituale Romanum heeft vastgelegd en die de traditie herhaalt – met een voorwaarde waarvan nooit wordt afgezien: eerst de natuurlijke oorzaken uitsluiten.

Men lette ook op een onderscheid dat Bamonte uitdrukkelijk behandelt en dat veel lijden voorkomt: dat tussen genezing en bevrijding, wanneer het buitengewone handelen van de demon samenvalt met een ziekte [Bamonte, op. cit.]. Niet alles wat ziek maakt is het werk van de boze, en niet alles wat het werk van de boze is, wordt met een geneesmiddel genezen.

De grens met de psychiatrie

Dit is het punt waarop de Kerk de grootste nauwgezetheid eist. In 1963 legde João Carvalhal Ribas aan de Escola Paulista de Medicina zijn leerstoelproefschrift As fronteiras da demonologia e da psiquiatria voor, waarvan de structuur onder de klinische vormen reeds onderscheid maakte tussen duivelse bekoring, duivelse obsessie en duivelse bezetenheid, en voor elk ervan de bovennatuurlijke, biologische en psychosociale oorzaken onderzocht [J. C. Ribas, As fronteiras da demonologia e da psiquiatria, São Paulo, 1963]. De samenwerking tussen de exorcist en de arts is geen moderne toegeving: het is een oude vereiste.

De Braziliaanse bisschoppen plaatsen het probleem in zijn culturele context en wijzen op de twee symmetrische dwalingen: aan de ene kant het sciëntisme, dat de opvatting verspreidde dat alleen werkelijk is wat empirisch verifieerbaar is, waardoor het niet-bestaan van de boze werd verbreid en het exorcisme als bijgeloof werd behandeld. Aan de andere kant de wanhoop die mensen uit alle lagen van de bevolking ertoe brengt “therapieën die zich wonderbaarlijk noemen” te zoeken [CNBB, Exorcismos: reflexões teológicas e orientações pastorais].

Een ernstig bezwaar: Rahner en de grens van het onderscheid

Het zou oneerlijk zijn het onderscheid voor te stellen als onomstreden in heel de theologie. Karl Rahner verdedigt een positie die het relativeert, en de studie van João Evangelista Martins Terra geeft haar getrouw weer: volgens Rahner is het, vanuit religieus oogpunt, “niet mogelijk, noch bijzonder belangrijk, een precieze grens te trekken tussen duivelse bezetenheid en natuurlijke ziekte. Temeer daar de ziekte zowel een symptoom van de bezetenheid kan zijn als een bres waardoor zij kan binnendringen.” [J. E. M. Terra, A angelologia de Karl Rahner: à luz dos seus princípios hermenêuticos, 1996]. Daaruit concludeert hij dat er geen radicaal dilemma bestaat tussen een beroep doen op het exorcisme of op de geneeskunde, “want zelfs bij de meest natuurlijke ziekte moet de christen bidden om genezing te verkrijgen” [Terra, op. cit.].

Het bezwaar heeft pastorale kracht – het herinnert eraan dat bidden en behandelen elkaar niet uitsluiten – maar de praktijk van de Kerk volgt het niet wat de ritus betreft. Het grote exorcisme is voorbehouden aan gevallen van morele zekerheid van bezetenheid, en het Rituale voorziet er pas in nadat de natuurlijke oorzaak is uitgesloten. Rahner lost de grens op het religieuze vlak op – het Rituale handhaaft haar op het canonieke en sacramentele vlak, juist om de zieke te beschermen tegen een ritus die hem niet geneest en de bezetene tegen een behandeling die hem niet bevrijdt.

Duivel en demonen: een onderscheid dat helpt

Er is nog een precisering van woordgebruik die het Nieuwe Testament suggereert en die de bundel van de CNBB vermeldt: “In het algemeen is de duivel de bekoorder, degene die de macht heeft te verleiden en tot zonde te bekoren. De demonen beperken zich tot het veroorzaken van ziekten, hetzij van lichamelijke, hetzij van psychische aard.” [CNBB, op. cit.]. De bekoring – die allen treft – is het werk van de duivel als bekoorder en laat de vrijheid intact. De bezetenheid daarentegen wordt toegeschreven aan het handelen van de demonen op het lichaam. Wie de vlakken verwart, ziet uiteindelijk bezetenheid waar slechts bekoring is, of bekoring waar een zeldzaam en ernstig geval is.

Wat de Kerk in het ene en het andere geval doet

Tegen de duivelse onderdrukking voorziet het Rituale eerst in het gebed, de sacramenten en de zegeningen. Pas in een tweede fase, en voor de gevallen van bezetenheid, neemt men zijn toevlucht tot de plechtige ritus: “Onder deze hulpmiddelen springt het plechtige exorcisme eruit, ook groot exorcisme of hoger exorcisme genoemd, dat een liturgische viering is.” [Rituale Romanum, nr. 11]. En het Rituale zelf legt uit: “Deze vorm van heerschappij van de duivel over de mens verschilt van die welke de mens trof door de erfzonde, die werkelijk zonde is.” [Rituale Romanum, nr. 10] – dat wil zeggen, de bezetenheid is geen zonde van degene die haar ondergaat.

De smeekformule van de ritus beschrijft de toestand van de gekwelde met een ontroerende soberheid: “de oude vijand kwelt hem woest, met machtige hardheid onderdrukt hij hem, met wrede schrik beangstigt hij hem”, en vraagt dat God zijn Heilige Geest zendt “opdat Hij hem versterkt in de strijd, hem leert bidden in de beproeving en hem met zijn machtige bescherming verdedigt” [Rituale Romanum, nr. 61].

Hetzelfde gebed roept “de gebeden van de heilige Maagd Maria aan, wier Zoon, stervend aan het kruis, de kop van de oude slang heeft verpletterd” [Rituale Romanum, nr. 61] – de liturgie van de bevrijding draagt zo, in haar hart, de vijandschap van Genesis 3,15 ingeschreven en de figuur van de Nieuwe Eva, zoals ook de verdediging van de gelovigen wordt toevertrouwd aan de aartsengel Michaël, de eerste tegenstander van de gevallen engelen.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de graden van het buitengewone handelen van de demon?

Vier: infestatie (plaatsen en voorwerpen), vexatie (uitwendige aanvallen op het lichaam), obsessie (kwelling van het denken en de verbeelding, met een vrije wil) en bezetenheid (beheersing van het lichaam met blokkering van de vermogens tijdens de crisis).

Zondigt een bezeten persoon wanneer hij in crisis is?

Nee. Het Rituale Romanum onderscheidt deze heerschappij van de duivel uitdrukkelijk van die welke de mens trof door de erfzonde, “die werkelijk zonde is”. Tijdens de crisis zijn de hogere vermogens geblokkeerd en is er geen morele verantwoordelijkheid.

Hoe onderscheidt men bezetenheid van een psychiatrische ziekte?

Door voorafgaande uitsluiting van de natuurlijke oorzaken en door onderzoek van de tekenen die het Rituale en de praktijk hebben vastgelegd – onbekende talen, kennis van verborgen feiten, abnormale kracht, afkeer van het heilige – altijd in samenwerking met artsen. Er bestaan gidsen voor onderscheiding, geschreven door psychiaters, juist voor deze vergelijking.

Aanvaarden alle theologen dit onderscheid?

Niet zonder voorbehoud. Karl Rahner stelt dat het vanuit religieus oogpunt niet mogelijk noch bijzonder belangrijk is een precieze grens te trekken tussen bezetenheid en natuurlijke ziekte, aangezien de ziekte een symptoom of een toegangspoort kan zijn. De canonieke praktijk van de Kerk handhaaft het onderscheid echter om het grote exorcisme voor te behouden aan gevallen van morele zekerheid.