Annunciatie van Leonardo da Vinci (1472-1475)

De Omgeving

Leonardo koos bewust voor een afwijking van de traditionele iconografie van het thema van de Anunciação, door de scène in een tuin buiten het huis van de Maagd te plaatsen, in plaats van de gebruikelijke loggia of kamer van Maria.

Volgens de middeleeuwse traditie werd het decor altijd binnen geplaatst, tenminste wat Maria betreft, om iconografische elementen zoals een bed toe te voegen, terwijl de engel buiten kon staan in een hortus conclusus, of een ommuurde tuin die verwijst naar de buik van Maria.

Da Vinci volgt deze traditie op andere manieren, aangezien we bijvoorbeeld de plaatsing van de twee figuren (Onze Lieve Vrouw aan de rechterkant en de Engel aan de linkerkant) kunnen vinden in de Anunciação van Beato Angélico.

Bovendien, om de geheimzinnigheid van de ontmoeting te behouden, schilderde Leonardo Onze Lieve Vrouw in een hoek van het gebouw, maar liet hij het bed in het portaal doorschemeren. Een lage muur scheidt vervolgens de kleine tuin, maar biedt toch toegang. Het grootste deel van de scène dat aan de natuur is gewijd, lijkt erop te wijzen dat het goddelijke en menselijke Maria-wording zowel de hele schepping als de menselijke Maagd omvatten.

De aandacht voor natuur en spiritualiteit in Leonardo da Vinci’s werk

Botanie en creatie: Er wordt grote nadruk gelegd op de botanische beschrijving van bloemen en andere planten, zowel in het gras als in de achtergrond. Dit is een eerbetoon aan de diversiteit en rijkdom van Gods schepping. De bloemen in het gras worden bijzonder gedetailleerd weergegeven, met een precieze lensvormige weergave.Landschap: In de achtergrond zien we een rivier met bochten en boten, bergtoppen bezaaid met torens en bomen. Het licht is helder, alsof het ochtendlicht is, en vervaagt de contouren van de figuren, wat een gevoel van nuance creëert.Ruimtelijke compositie: In plaats van de geometrische perspectieftechniek uit de 15e eeuw (die ook in de architectonische details en de verhoudingen van het gebouw, de vloer en het altaar te zien is), wordt de ruimtelijkheid hier bepaald door kleurverloop, met name in de achtergrond.Perspectieflucht: Leonardo maakte gebruik van perspectieflucht, een techniek die voor lichtere en meer gedetailleerde kleuren zorgt voor objecten op grotere afstanden, alsof ze bedekt zijn met nevel. Hij begreep dat er meerdere lagen atmosfeer tussen het oog en een ver verwijderd object liggen, waardoor de randen minder scherp en soms onduidelijk worden. Voor dichtbijgelegen objecten werd echter nauwkeurig gewerkt om een precieze weergave te bereiken.Jonge artistieke stijl: De afwezigheid van een geleidelijk overgaande perspectieflucht suggereert dat dit werk relatief jong is. Het contrast tussen de bomen in de voorgrond en de achtergrond is sterk, met name bij de cipressen die als kolommen lijken te fungeren en de scène wiskundig verdelen.

De engel

Klassieke weergave: De engel wordt afgebeeld in een klassieke houding, alsof hij net heeft gedesendeerd na een vlucht, vlak voordat zijn vleugels sluiten. Zijn mantel is echter volledig op de grond gevallen, wat zijn gewicht en het effect van de luchtstroom van zijn landing weergeeft.Symboliek: Deze weergave van een engel benadrukt zowel fysieke als spirituele aspecten. De engel staat symbool voor goddelijke aanwezigheid en boodschap, terwijl zijn fysieke toestand de interactie met de aardse wereld laat zien.

De engel wordt afbeeldd zonder de typische paonenvleugels, maar met echte vogelvleugels, bestudeerd via ornithologie en anatomie van vogels.

Er bestaat echter een vreemde afwijking, aangezien de oorspronkelijke vleugels korter waren. Later werd er door iemand een toevoeging geschilderd, zonder te begrijpen dat Leonardo hier de engel voorstelde die landde, dus met gesloten vleugels. Deze correctie heeft het hele onderzoek van Leonardo naar vogels en realistische weergave van de vleugel beïnvloed.

De engel overhandigt een lelie, symbool van zuiverheid en kuisheid, aan de Maagd Maria. De cipres (in de achtergrond) is traditioneel verbonden met afbeeldingen van Maria, Christus en de Kerk, waarschijnlijk vanwege zijn kenmerk om hoog naar de hemel te groeien.

De houding is klassiek volgens Leonardo, met een gewalst gewaad met brede, zachte plooien. Soms maakte de kunstenaar modellen van klei van de figuren, bedekte ze met zacht gips en produceerde vervolgens geduldig het verloop van het gewaad. De handpositie is natuurlijk: de rechterhand wijst naar God de Eenheid en Drie-eenheid, samen met de goddelijke en menselijke natuur van Jezus, terwijl de linkerhand de lelie vasthoudt, symbool van zuiverheid.

Zijn blik is vastberaden gericht op Maria, tijdens het aankondigingsmoment.Er bestaat verwarring over het gezicht van de engel: de huidskleur is bleek en plat, zonder de klassieke transparantie van Leonardo. Er lijkt een groot verschil te zijn met de engel bij het doopsel van Christus: hier blijft het haar ondoorzichtig, maar verschijnt als een compacte massa krullen, wat doet vermoeden dat er een assistent heeft meegeholpen bij het schilderen van de voorhoofdshaar.

De Anunciaatie van Leonardo da Vinci is zeker een van de meest bekende werken. Er is veel over dit schilderij geschreven, maar weinig aandacht besteed aan de mariologische aspecten, vooral omdat mariologische analyses van kunst nog steeds onderbelicht zijn.

Dit werk is een van Leonardo’s eerste schilderijen toen hij nog in het atelier van Verrocchio werkte. De oorspronkelijke locatie en de opdrachtgever zijn onbekend. Het kwam in 1867 terecht in de Galleria degli Uffizi, afkomstig uit de sacristie van San Bartolomeo a Monteoliveto, buiten de poort van San Frediano. Al in dit vroege werk is de zorgvuldige aandacht voor atmosferische veranderingen in het landschap te zien, een kenmerk dat Leonardo later verder zou ontwikkelen.

Maria staat achter een marmeren altaar waarop een preekstoel rust. Het altaar toont de invloed van Verrocchio: het is versierd met klassieke motieven, die terug te vinden zijn in een monument van zijn meester, het graf van Giovanni en Piero de’ Medici in de oude Sacristie van San Lorenzo. Soortgelijke ondersteuningen in de vorm van leeuwenpootjes ontwikkelen zich aan de zijkanten naar vegetatieve elementen, spiraalvormen en voluten. Tussen de bovenste ranken, die de Ionische orde weerspiegelen, hangt een gordijn met bladeren, vruchten en bloemen, bovenop een schelp, tussen zwevende linten – een symbool van de ‘nieuwe Venus’, Maria, en haar eeuwige schoonheid. De verfijning van het doek is bijzonder zichtbaar in het semi-transparante gordijn onder het boek van de Heilige Schrift dat Maria leest, symbool van de profetieën uit het Oude Testament (in dit geval wordt specifiek een passage uit Isaïas afgebeeld), die zich vervullen met haar akkoord.

Maria steunt haar rechterhand op het boek alsof ze het zou willen openhouden (misschien vanwege de wind die door de engel wordt veroorzaakt), terwijl haar linkerhand omhoog is als teken van aanvaarding van haar roeping. Het brede mantelblauw dat haar benen bedekt en ook over de zitting valt, geeft een sterk gevoel van plasticiteit en benadrukt de verborgen vorm van haar benen.

Conclusie over de mariologie

Na het bestuderen van deze complexe Anunciaatie, kunnen we enkele belangrijke inzichten verkrijgen over de visie van de kunstenaar op het beeld van de Maagd Maria.Ten eerste wordt Maria niet afgebeeld in een houding van nederige buiging naar beneden, maar in een vrije, menselijke houding met haar handen op haar borst, wat een kenmerk is van humanistisch christelijk denken. Dit element benadrukt dat de mens, in staat tot God, vrij en verantwoordelijk ‘ja’ kan zeggen tegen God.Ten tweede biedt het boek en Maria, of beter gezegd, het Woord en de Zoon van Israël, ons een veel duidelijker beeld van het belang van de Schrift voor onze interpretatie van mariologische thema’s. De hand die wijst naar continuïteit voor en na de verschijning van de engel, en de herinnering aan de Openbaring die profetisch de komst van de Messias aankondigt die nu in Maria’s buik woont, zijn allebei scriptuurgerelateerde elementen.Ten derde is de open ruimte van de tuin niet langer een afgebakend ‘hortus conclusus’ dat de eeuwige maagdelijkheid van Maria benadrukt, maar een horizontale ruimte van menselijke keuze die zich afspeelt in Gods handelen in de geschiedenis. Dit is een herinterpretatie van het Paradijs als het centrum van de convergentie van alle geschiedenis. De nieuwe Adam woont nu in de Maagd, de nieuwe Eva, en God wordt aanwezig door de goddelijke Boodschapper die eerder gebruikt werd om de eerste menselijk ouders uit te sluiten en nu de aankondiging brengt van de nieuwe ‘progenitors’ van de ‘nieuwe schepping’ volgens de Geest.Ten vierde zien we het gezicht van Maria, haar hiërarchische houding, of zelfs haar majestueuze uitstraling. Ze kijkt niet naar de engel, maar naar de horizon, en biedt haar instemming aan in naam van de schepping en samen met de schepping naar God die zich openbaart. Uiteindelijk lijkt ze haar instemming te bieden door haar hand meer naar de horizon dan naar de engel te richten.