De geboorte en aanbidding

Door Prof. Dr. Daniel C. Afonso · Bijgewerkt op
De geboorte en aanbidding: Maria voor het Kind Jezus
Meditatie van Hans Urs von Balthasar uit 1977.
Wie was Balthasar?
Hans Urs von Balthasar (Lucerna, 12 augustus 1905 – Bazel, 26 juni 1988) was een Zwitsers priester, theoloog en schrijver. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste theologen van de 20e eeuw.
Von Balthasar was tot 1950 jezuïet. In dat jaar verliet hij de Compagnie van Jezus, als gevolg van de uitvoering van zijn missie, toen hij in Bazel vriend en bekentenisvader werd van Adrienne von Speyr, een weduwe die was geconverteerd naar het katholicisme.
Ze was een protestantse arts die in 1940 tot het katholicisme was geconverteerd, twee keer weduwe geworden, chronische gezondheidsproblemen had en door haar mystieke ervaringen een grote invloed zou hebben op het latere denken van Balthasar.
Het grootste deel van de geschriften van Balthasar is vertaald naar het Italiaans, en het tijdschrift dat hij samen met Henri de Lubac, Karl Lehmann en Joseph Ratzinger oprichtte, is CommunieMomenteel beschikbaar in twaalf talen.
Is het de theoloog die de verdediger was van? Knie-theologieWaar het theologische denken verbonden moet zijn met gebed en aanbidding.
Kerstmis en Aanbidding [volledig tekst]
Uit de drie wijzen die het Kind en Zijn Moeder bezoeken, wordt gezegd dat zij zich buigen en Hem aanbidden (Mt 2,11). Dit geldt zeker ook voor de herders, en er is geen presepieafbeelding die niet hun gebaar van eerbetoon toont, want zij weten, door de woorden van de engel, dat dit Kind de Verlosser, de Messias, de Heer is.
Hoeveel oude afbeeldingen tonen Maria ook aan in stilte aanbiddend voor het Kind, dat op de grond ligt! Kerstmis biedt ons op een geheel nieuwe manier de kans om God aan te bidden, zoals het Oude Testament altijd al kende, bijvoorbeeld in de Psalmen, en op een geheel nieuwe manier: God wordt ons toegestaan en gevraagd om Hem aan te bidden in dit kleine Kind dat Hij ons heeft gezonden.
Dit verwondert ons zo, dat het ons ook aanzet om op een nieuwe manier na te denken over het gebaar van aanbidding, een gebaar dat in onze seculiere tijd grotendeels vreemd voor ons is geworden.
Als we nog een persoonlijke relatie met God hebben, bidden we vooral om iets van Hem te vragen, en dat is juist. Maar we danken Hem zelden. Van de tien lepers die Jezus geneesde, keerde er uiteindelijk maar één terug om dankbaar te zijn. Of we geven ons over aan het goddelijke raadgevend besluit, als bijvoorbeeld een lijden ons treft, en dat is ook juist. Maar dat is niet hetzelfde: zich overgeven, zich tevreden stellen met ons lot, is nog geen aanbidding.
Wat is dan aanbidding?
God is uniek en onherhaalbaar, en even mysterieus. Zo is ook het gebaar waarbij we Hem als God herkennen, als onze God, met al ons zijn, uniek en daarom niet gemakkelijk te definiëren: toch proberen we het. Het is Hem erkennen als de enige die voor zichzelf bestaat, terwijl alle geschapen werkelijkheid alleen bestaat door Zijn wil en almachtige handelen, en dus niet zijn wortels in zichzelf heeft, maar in Hem, de enige Onvoorwaardelijke, Absoluut. En daarom erkennen dat God de zuivere waarheid is, die Waarheid waaruit alle waarheid waar is en, derhalve, altijd juist is, wat Hij ook doet of toelaat. Dat is de grootste dwaasheid om met God te discussiëren, alsof iemand Hem zou kunnen overtuigen van een fout of onrecht, en dat…
De mens die zich keren, vernietigt zijn eigen natuur. Laten we dan erkennen dat God de zuivere en eenvoudige goedheid is, die goedheid waarin alle goedheid goed is en daarom niet alleen altijd rechtvaardig is, maar ook altijd waardig om zonder voorwaarden geliefd te worden, met respect en overgave van ons hele hart.
Hoe en waar kan ik God aanbidden?
Laten we dan erkennen dat God puur en eenvoudig mooi is, die schoonheid waarin alle schoonheid mooi is en dat we daarom met enthousiasme met Hem moeten instemmen en Hem in vreugde dienen, zoals de psalmist het in opwinding van de geest uitdrukt en zoals Paulus van de christen vraagt: “Zing lofgezangen aan God, vol dankbaarheid in uw hart” (Col 3,16. Ef 5,19).
Als absolute waarheid, God is volgens de Schrift “onze rots” die niet kan wankelen (cf. Deut 32,4. Ps 17,3. 30,4. 143,2). Als barmhartigheid is Hij onze “herder”, de “vleugel onder welke we ons kunnen verschuilen” (cf. Ps 22. Ps 60,5. 62,8. 90,4). Als schoonheid is Hij de Heer van de “glorie” [heerlijkheid. Cf. Ps 28,3. 18,2], onze volledige gelukzaligheid en de betovering die ons in zijn greep houdt.
Al deze dingen vinden we al in het Oude Testament: het hart van de rechtvaardige Israëliet legt zich in de handen van God, keert terug naar Hem met dankbaarheid en vertrouwen, in een diepe eerbied die echter geen angst kent.
Doe het zo, want God is ook zo!
Als God dan een kind is, zegt Hij daarmee: in al Zijn machtigheid, die Hij werkelijk is en bezit, ben Ik tegelijkertijd arm en nederig en vol vertrouwen als dat kind, om niet alleen “als”: Ik ben dat kind.
En wanneer Jezus later leert, spreekt Hij over het belang om laatste plaats in te nemen, te dienen, je leven voor je broers te geven: maar het gaat hier niet om een morele les voor mensen, maar om iets dat Hij zelf doet en is, en daarom een weerspiegeling is van het hart van God, Zijn Vader.
En opnieuw, met trillende stem!, als Jezus lijdt voor de zondaars en het gewicht van de zonde draagt, hoort Hij niet meer de Vader, en Hij roept als degene die verlaten is, dorstig naar God, opnieuw: God is!
“God heeft de wereld zo liefgehad”, zegt het evangelie, “dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven” (Joh 3,16), tot aan het punt, een moment buiten de tijd, van afwijzing door God. En als Jezus Zich verspreidt als voedsel en drank: God is!
In werkelijkheid is het de Vader die ons het Woord en het vlees van God aanbiedt, dit Woord en vlees met bloed besmeurd, dat de mensen hebben verscheurd en verscheurd om ons deelnemers te maken aan Zijn eeuwige leven. En als het hart van Jezus doorboren en leeg is geworden, wordt het een holle ruimte waarin de vinger kan worden geplaatst (cf.Jo 19,34. 20,27), de mens in zijn geheel, «In uw wonden verberg ik mij» (zie gebed Anima Christi): God is ook zo! Een wond die diep in het hart raakt en waarin we genezing vinden.
De eenvoud van het mysterie van Kerstmis
Zo over dit alles spreken, is geen verhevenheid, maar een christelijke reflectie met alle eenvoud over het mysterie van Kerstmis. Het Woord van God werd vlees: vlees dat de borst van de moeder zoekt, dat dan zijn weg moet vinden in de moeilijkheden van het leven, dat wreedelijk moet lijden en sterven, en dat toch in alle omstandigheden waarin het zich bevindt, Woord van God is en ons spreekt over de essentie van God, over zijn waarheid, goedheid en schoonheid.
Adoreren we dan het vlees? Nee: alleen God adoreren, God, de enige dingen die we zeker niet zijn, God, de «Tota Alia», die voor zichzelf bestaat, de Almachtige: maar die toch graag aan ons heeft laten zien dat Hij machtig genoeg is om zelfs kwetsbaar te kunnen zijn.
Zegent en gelukkig die voldoende is om zelfs te lijden. Glorieus die voldoende is om zelfs op de laagste plaats in zijn schepping te staan. En God handelt niet «als zou»: in plaats daarvan is dit precies zijn mysterie: zijn rijkdom bestaat in een eeuwige liefde die zich zonder bewaren uitgiet, en zijn macht bestaat in het vermogen om andere wezens macht en vrijheid te geven, die Hij niet wil overheersen met zijn macht, of met enige andere macht dan die van de kruisiging.
God kent de gevoelens van een zoon
En hoe zouden we denken dat God niet in zijn hart kent, die de kinderen heeft geschapen, het gevoel van een zoon?
En hier kunnen we vragen: bestaat er een god die mysterieuzer en onbegrijpelijker is dan de God van de christenen, juist omdat Hij niet alleen een verre God is, maar een nabij God, een God die niet boven de wolken moet worden gezocht en aan wie we niet van verre moeten offeren, maar die ons juist betreft als mens, zelfs als mens, en toch niet minder een ware God, de «Tota Alia», de Eeuwige, de Onsterfelijke en de Almachtige?
Met het mysterie van Kerstmis is God niet minder ondefinieerbaar geworden, integendeel, Hij is veel meer ontwijkend geworden. Alleen nu beginnen we te begrijpen tot welke omvang de almacht van God reikt: de macht om zelfs een onschuldige kind te zijn. En we kunnen ons blik niet afwenden van deze God, onder het voorwendsel dat «we hier niets meer te maken hebben» (want God is inderdaad God, of slechts een mens?).
Wij worden voortdurend teruggewezen naar zijn aanwezigheid onder ons: een aanwezigheid die sinds de geboorte van Jezus voor iedereen zichtbaar blijft. Hoe we ook draaien en keren, het beeld van Jezus blijft voor ons verschijnen.
We kunnen marxist of boeddhist worden:We ontsnappen niet aan Hem.
Sinds de eerste Kerstmis is de wereldgeschiedenis veranderd. Vanaf nu is het alleen mogelijk om ja of neen te zeggen tegen deze God die in Christus tastbaar werd. Echt atheïsme is nu mogelijk. En de mogelijkheid van een diepere aanbidding dan de christelijke, als deze authentiek is, is vanaf nu uitgesloten.
De Magiërs, de herders en Maria
De Magiërs, de herders en Maria: allen aanbidden het kind, net zoals de discipelen later, wanneer zij tot geloof komen, de mens Jezus aanbidden, omdat zij herkennen dat Hij de persoonlijke Woord van God is, de uitdrukking, de «uitlegging» van God. Er is geen aspect van Jezus Christus dat niet zegt: zo is God, zo is Mijn en Jullie Hemelse Vader, zo is onze eeuwige Geest. Ik toon U dit, zodat U het kunt weten en ook Uw leven in dezelfde richting kunt sturen: «Wees volmaakt, zoals Uw hemelse Vader volmaakt is, die de zon laat schijnen over de goeden en de slechten» (Mt 5,48).
In het Verwoordigde Woord, dus, kunnen we God op een nieuwe, christelijke manier aanbidden, aangezien dit Verwoordigde Woord zich niet alleen beperkt tot het aangeven van God vanuit de verte, maar zelf goddelijk Woord is, uit de mond en het hart van God gekomen.«O Verbo estava com Deus e o Verbo era Deus, en dit is «Verbum factum carne» en «manifestat» die God die niemand ooit gezien heeft (zie Jo 1,1.14.18).
Maar wat betreft de rest van de wereld? De mensen om ons heen, onze dagelijkse bezigheden? Alles daar is op geen enkele manier God en dus op geen enkele manier waardig aan aanbidding. Is er dan geen waarheid in het cliché dat er iets goddelijks in de mens schuilt?
Als christenen antwoorden we: ja, elke mens heeft iets goddelijks in zich. Maar niet vanwege zijn aard, zoals hij geschapen is, maar vanwege de genade van God, waarin alle mensen bestemd, gekozen en opgeroepen zijn om kinderen van de Vader te zijn en broers van Jezus te zijn en dragers van de Heilige Geest van God.
Veel mensen, waarschijnlijk de meerderheid, weten weinig of niets over deze roeping en leven de tijd als ware het niets eeuwigs. En ook wanneer ze een andere mens ontmoeten, zien ze niets transcendant. Ze zien zijn gezicht, zijn manieren, zijn aangename en onaangename kenmerken, ze vinden sommige dingen leuk en andere irriteren hen. Ze zien niet dat hij in Christus een zoon van de Vader is, dat God hem liefheeft omdat Christus zich voor hem borg heeft genomen en hem tot zijn broer heeft gemaakt. Of, als je wilt, een zoon waar de Vader zo veel van houdt dat Hij Zijn Zoon Jezus Christus voor hem gaf. Zo betaalde Paulus, zoals hij zegt, een hoge prijs voor deze liefde (zie 1Kor 6,20. 7,23).
In mensen als hen zien sociologen en psychologen die tegenwoordig in de mode zijn gewoonweg «een mens is een mens», dat iedereen in wezen vervangbaar is door miljoenen anderen, gesmeed op dezelfde munt: een kleine munt. Er zijn er enkele die meer succes hebben gehad: zij hebben een grotere koopkracht of meer waarde voor de verzamelaar dan de meerderheid. Sociologie en psychologie die vandaag de dag gangbaar zijn, gaan altijd uit van het aannemen dat…
Alleen de christen heeft de mogelijkheid om in elke mens die hem tegemoet treedt iets unieks te zien: een wezen dat God niet oppervlakkig kent als een willekeurig voorbeeld, maar dat God liefheeft in zijn unieke individualiteit en onvervangbaarheid. Deze mogelijkheid wordt alleen gegeven vanuit Jezus Christus. De stem uit de hemel klonk over Hem: «Gij zijt mijn geliefde Zoon, in U is mijn goedkeuring» (Matteüs 3:17. Lucas 3:22). Jij en niemand anders. Jij, die met niemand anders gelijkwaardig of vervangbaar bent. Maar in jou, Jezus, hebben al deze mannen, in wiens naam je je leven geeft, iets van jouw unieke individualiteit verworven, elk van hen heeft in jou iets van jouw singulariteit verkregen.
Gemaak naar het beeld van Zijn Zoon
Wij zijn allemaal, zegt de Apostel, «gemaak naar het beeld van Zijn Zoon», die «de eerstegeboren onder vele broeders» is (…
Volgens Rm 8,29 en het eeuwige denken van God, zijn wij nooit iets anders dan geliefde kinderen en dochters, “uitgezonden in Christus Jezus vooraf bestemd om heilig te zijn voor Hem” (Ef 1,4).
Als dat waar is, en dat is het inderdaad, dan wat ziet de christen in zijn medemens? Niet een monster van de mensheid, goedkoop en onvolmaakt. Integendeel, ondanks alle gebreken, een uniek en onvervangbaar stukje dat God persoonlijk met een even unieke liefde liefheeft, ongeacht hoe vervuild of verborgen de afspiegeling van God in hem zou kunnen zijn. Maar de liefde die deze mens liefheeft, is waardig om aanbeden te worden. We zeggen niet dat mensen elkaar moeten aanbidden, dat zou ridicuul zijn. We bedoelen enkel dat iedereen de mogelijkheid en de plicht heeft om in zijn medemens een kans te zien om de liefde van God aan tebidden, de liefde die elk individu zoals God hem ziet, ziet.
Daarom is er geen noodzaak om een scheiding te maken tussen de momenten die we bestemmen voor gebed en aanbidding aan God (wat we hoopten en verwachten) en het dagelijkse leven, waarin we ons op andere zaken moeten concentreren. Natuurlijk, als we in onze drukke dagen geen tijd vrijmaken om onze gedachten expliciet en rechtstreeks tot God te richten, en zijn eeuwige liefde voor elk van ons te herinneren, zal niets van dit soort in ons opkomen wanneer we met anderen in de verwarring van het dagelijkse leven in aanraking komen.
Maar zolang we, bij het nadenken over het Kerstmysterie, de liefde van God aanbidden die waardig is om onze aanbidding te ontvangen, is er geen reden om deze aanbiddingshouding gedurende de dag te laten varen: want niet alleen zijn we voortdurend omringd door dit mysterie, maar elk ontmoeting met een andere mens brengt het mysterie opnieuw voor ons ogen.
Er bestaat een prachtige oude Latijnse hymne voor de aanbidding van het Allerheiligste Sacrament, die ooit in alle gebedenboeken te vinden was. De eerste regel luidt:
Adoro te devote, latens Deitas quae sub his figuris vere latitas tibi se cor meum totum subjicit quia te contemplans totum deficit.
Deze woorden kunnen we als volgt vertalen: «Ik bid u devot aan, o verborgen Godheid, die u werkelijk verbergt achter deze figuren, mijn hele hart buigt zich voor u omdat, u aanziend, alles vervalt.».
De figuren van de wereld
Het lijkt mij dat de uitdrukking «estas figuras» kan worden begrepen als verwijzend niet alleen naar de soorten brood en wijn waarin de goddelijkheid verborgen is, maar ook naar alle figuren van de wereld: in de eerste plaats naar die van de mensen, en vervolgens ook naar de andere, die voor de mens zijn geschapen en deel uitmaken van zijn aardse huis. Wie in staat is de wereld op deze manier te zien en door deze blik in staat is te weerstaan aan de beproeving van de wereld, van een dergelijke persoon kan men zeggen dat hij in de aanwezigheid van God wandelt.
Veel mensen zijn van mening dat men om tot dit punt te komen, een lange voorbereiding en een zorgvuldige oefening in meditatiepraktijken nodig heeft. Ik geloof daarentegen niet in dat dit nodig is. Het is voldoende om met eenvoud onze geloof te herinneren, dat tijdens Kerstmis zijn zichtbare voorbode ontvangt:
«God heeft de wereld zo liefgehad, dat Hij Zijn enige Zoon heeft gegeven, opdat iedereen die in Hem gelooft, niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft» (Jo 3,16) en voor elk van ons individueel. Deze volledig gegeven Zoon staat voor ons. Hier op Kerstmis, hier op het kruis, hier op Pasen. Hier, elke dag van het kerkelijk jaar.
We kunnen onze contemplatie van Kerstmis niet afsluiten zonder een laatste gedachte. De Zoon werd niet door de Vader gedwongen om zich te verpersonen en zo te worden tot de Zoon die voor ons staat: Hij is inderdaad dezelfde en enige God met de Vader, even vrij en soeverein als de Vader en de Heilige Geest. Hij, de Zoon, bood zich al van eeuwigheid af aan, in de goddelijke vrijheid, om als borg te staan voor de schepping van de Vader. En op basis van deze aanbieding kon de Drie-eenheid durven scheppen zoals ze werkelijk was, en zelfs zeggen: «En God zag dat het goed was» (Gen 1,31).
Op het kruis zal de Zoon alle onbeschrijfelijke pijnen van de wereld in zich opnemen en ze dragen, en aan de Vader zal Hij bewijzen dat zelfs in het midden van verwerping God nog steeds kan worden geliefd en aanbeden boven alles.
Maar wat gebeurt er dan in het hart van de Vader? Is de aanbieding van de Zoon van eeuwigheid af aan niet diep in Hem doordrongen? Was Hij niet vol verbazing dat zoiets uit het rijk van de goddelijke vrijheid kon ontstaan?
Natuurlijk, al deze dingen worden in menselijke woorden gezegd, maar hoe anders moeten we het uitdrukken als we trouw willen blijven aan het idee van de tegenstelling tussen de goddelijke personen in de enige Godheid?
En als het nu, in de Heilige Nacht, het werk volbracht is, en de Vader Zijn Zoon ziet liggen voor Hem, een kind, al gemarkeerd door de uren van duisternis die komen gaan: is dit niet een wonder van de Vader, een vorm van aanbidding van het hoogste niveau?
En hoe zou de Vader niet de wonderen van de goddelijke liefde van de Zoon aanbidden, net zoals de Zoon op aarde voortdurend de Vader aanbad en Zijn wil die één is met Zijn liefde?
«Uw naam zij geheiligd, Uw koninkrijk kom, Uw wil geschied op aarde zoals het in de hemel geschiedt» (Mt 6,9-10): dit is zeker een aanbiddingsgebed. En hoe zou de Heilige Geest, die de uitdrukking en getuige is van de wederzijdse liefde van de Vader en de Zoon, niet aanbieden in deze eeuwige wederzijdse aanbidding?
In de diepte van zijn onmetelijke wezen is God een wonder. Hij is dat door zichzelf in het mysterie van zijn drievuldigheid. God wordt nooit gewend aan God. Alles in hem is een eeuwig aanwezig gebeurtenis: de generatie van de Zoon uit de Vader en de uitstroming van de Heilige Geest, vlam die oprijst uit de nieuwe en voortdurende liefde van de Vader en de Zoon. En alles dit is voor de eigen ogen van God waardig aanbidding.
We kunnen dus niet denken dat het aanbieden van God betekent een lastige plicht te vervullen. Met aanbidding komen we alleen maar in de waarheid, de goedheid en de schoonheid van God zelf. En we doen niets anders dan de wet van de waarheid, de goedheid en de schoonheid van onze eigen bestaan in acht nemen: aangezien God…
«Het is niet ver van elk van ons verwijderd. In Hem leven wij, ons bewegen wij en zijn wij, want wij zijn van Zijn nageslacht» (Acten 17,27-28).
Om de aanwezigheid van Maria tijdens Kerstmis en de devotie rond deze feestdag dieper te onderzoeken, raadpleeg dan de apostolische exhortatie ‘Marialis Cultus’ van paus Paulus VI over de mariale feesten in het liturgische jaar.
Verdergaand onderzoek: duik in Mariologie, theologie mariana, mariale verschijningen en volg een postgraduaat in Mariologie.
Postacademische specialisatie in mariologie
Wil je je kennis van Mariologie verdiepen? Ontdek dan de Postgraduaat Mariologie van Locus Mariologicus, een academische opleiding die theologische strengheid, spirituele levenswijze en de levende traditie van de Kerk combineert.
Reacties