Sint-Jozef patroon van de universele Kerk: het decreet van 1870 en wat het verklaarde

Sint-Jozef werd op 8 december 1870 uitgeroepen tot patroon van de universele Kerk, door de zalige Pius IX, door middel van het decreet «Quemadmodum Deus» van de Congregatie voor de Riten, terwijl het Eerste Vaticaans Concilie vergaderde. De datum is die van het feest van de Onbevlekte Ontvangenis, en het samenvallen was opzettelijk.

Het antwoord is documentair, en de werken uit de bibliotheek van Locus laten toe veel verder te gaan dan de datum. Zij tonen wat het decreet verklaarde, welk precedent uit 1847 het voorbereidde, wie binnen het concilie om de proclamatie vroeg en hoe het latere leergezag haar uitwerkte, van Leo XIII tot de apostolische brief «Patris Corde». Zij verschillen ook op een punt van woordgebruik dat het vermelden waard is.

Wanneer werd Sint-Jozef uitgeroepen tot patroon van de universele Kerk?

Paus Johannes XXIII vertelt in «Sint-Jozef in de stem van de pausen van de laatste honderd jaar» (1961) het voorval van binnenuit het concilie. Onder de postulaten die de vaders van het Eerste Vaticaans Concilie aan Pius IX voorlegden, schrijft hij, betroffen de eerste twee Sint-Jozef: het ene vroeg dat zijn verering een hogere plaats zou krijgen in de heilige liturgie en «droeg de handtekening van 153 bisschoppen», het andere, «ondertekend door 43 generale oversten van religieuze orden, smeekte om de plechtige proclamatie van de h. Jozef als Patroon van de Universele Kerk».

Pius IX aanvaardde beide. En, nog steeds volgens Johannes XXIII, toen het concilie «door de politieke gebeurtenissen … geschorst» werd, koos de paus «het gelukkige samenvallen met het feest van de Onbevlekte Ontvangenis voor de meest plechtige en officiële proclamatie van de h. Jozef als patroon van de universele Kerk en voor de verheffing van het feest van 19 maart tot een viering van dubbele ritus van de 1e klasse». Dat wil zeggen: in één akte het universele patronaat en de liturgische opwaardering van 19 maart.

Hier verschillen de bronnen uit de bibliotheek in een detail. Rodrigo Alvarez plaatst in «Het belang van de bruidegom van Maria» (2025) het Eerste Vaticaans Concilie tussen 8 december 1869 en 18 december 1870 en zegt dat Pius IX Sint-Jozef uitriep tot «Patroon van de Katholieke Kerk». Johannes XXIII daarentegen schrijft dat het concilie geschorst bleef en gebruikt de formule «patroon van de universele Kerk», dezelfde die Marcionei Miguel da Silva hanteert in «Jozef in het mysterie van de menswording» (2008). Éderson José schrijft in «Het vaderschap van Sint-Jozef» (2023) opnieuw «patroon van de Katholieke Kerk». Beide uitdrukkingen komen naast elkaar voor in deze werken.

Wat zegt het decreet Quemadmodum Deus?

De tekst van het decreet is een typologie. Rodrigo Alvarez geeft het begin ervan zo weer: «Zoals God Jozef, die afstammeling van de Patriarch Jakob, had aangesteld als bestuurder over heel het land Egypte, om het graan voor het volk te bewaren, zo koos Hij ook, in de volheid van de tijden, toen Hij op het punt stond zijn Eniggeboren Zoon, de Verlosser van de wereld, naar de aarde te zenden, een andere Jozef, die door de eerste was voorafgebeeld, en maakte hem Heer en Vorst van zijn huis en bezit, en bewaker van zijn voornaamste schatten.»

Dezelfde passage komt in een andere vertaling voor bij Ángel Peña, «Sint-Jozef, de heiligste der heiligen», die haar opent met de woorden «Op een wijze die gelijk is aan hoe God aan het hoofd van heel het land Egypte diegene stelde». Twee onafhankelijke werken uit de bibliotheek getuigen dus van dezelfde tekst en hetzelfde argument. Peña trekt daaruit het gevolg dat beroemd werd in de devotie: zoals Jozef onderkoning van Egypte was, «zo is Jozef de onderkoning van de Kerk».

Marcionei Miguel da Silva bevestigt de inhoud en voegt toe wat wezenlijk is om de draagwijdte van het decreet te vatten: in de «Quemadmodum Deus», schrijft hij, wordt Jozef van Egypte voorgesteld als model van Jozef van Nazaret, en wat de kracht van voorspraak betreft is Jozef «de tweede, na Maria». Dat is een uitspraak over rangorde, niet over concurrentie. Het patronaat van Jozef overlapt de middelaarsrol van Maria niet, het is erop gericht.

Het precedent van 1847: het decreet Inclytus Patriarcha Joseph

De proclamatie van 1870 viel niet uit de lucht. Rodrigo Alvarez dateert op 10 september 1847 het decreet van de Congregatie voor de Riten «Inclytus Patriarcha Joseph», waarmee Pius IX het feest van de Bescherming van Sint-Jozef uitbreidde tot de universele Kerk. Volgens dezelfde auteur zet het leergezag daar voor het eerst de beginselen van een theologie van Sint-Jozef uiteen. Het document opent met deze woorden: «De illustere Patriarch Jozef, die de Almachtige Vader met bijzondere genaden verrijkte en overvloedig met hemelse charisma’s overlaadde». En het daalt af tot het liturgische detail, door de viering vast te leggen op de derde zondag na Pasen en te bepalen dat, indien zij verhinderd wordt door een ander officie van hogere ritus, «wordt toegestaan dat het Officie van de Bescherming van Sint-Jozef wordt verplaatst naar de eerste vrije dag, volgens de rubrieken».

Marcionei Miguel da Silva bevestigt dezelfde beweging onafhankelijk: Pius IX «breidt het feest van de Bescherming van Sint-Jozef uit tot heel de Kerk en presenteert voor het eerst de beginselen van de theologie van Sint-Jozef». Drieëntwintig jaar scheiden het universele feest van de proclamatie van het universele patronaat. Wie 1870 leest zonder 1847 mist wat er aan het rijpen was.

Van Leo XIII tot Franciscus: wat het leergezag met de titel deed

Leo XIII stelde volgens Marcionei Miguel da Silva Jozef aan als beschermer van zijn pontificaat al in zijn eerste toespraak tot het kardinalencollege, op 28 maart 1878, juist omdat hij patroon van de Kerk was. De leer kwam later, in de encycliek «Quamquam pluries», die Johannes XXIII omschrijft als «het meest omvangrijke en overvloedige document dat tot dan toe door een paus werd gepubliceerd» ter ere van de vermeende vader van Jezus, voorgelegd voor het feest van Maria-Tenhemelopneming van 1889. Daaruit komt, herinnert dezelfde paus, het gebed «Tot u, o zalige h. Jozef».

Het argument van Leo XIII, samengevat door Silva, berust op drie redenen: Jozef is bruidegom van Maria, vader van Jezus en universeel patroon van de Kerk. En het heeft een gevolg dat de auteur uitdrukkelijk citeert: de zending van Jozef «eindigt niet met zijn aardse leven, want zijn vaderlijk gezag omkleedt heel de Kerk door de wil van God zelf». Benedictus XV zal, opnieuw volgens Silva, aandringen op de devotie tot Jozef als noodzakelijk en doeltreffend geneesmiddel voor de naoorlogse problemen, en Johannes Paulus II zal het thema hernemen in de apostolische exhortatie «Redemptoris Custos».

De cyclus sluit zich in 2020. Éderson José herinnert eraan dat het «ter gelegenheid van de 150e verjaardag van de verklaring van Sint-Jozef als universeel patroon van de Kerk» was dat paus Franciscus de apostolische brief «Patris Corde» publiceerde en het jaar van Sint-Jozef uitriep. Rodrigo Alvarez dateert die akte op 8 december 2020, opnieuw het feest van de Onbevlekte Ontvangenis, en citeert het verklaarde doel van de brief: «de liefde voor deze grote Heilige te vergroten, opdat wij ons gedrongen voelen zijn voorspraak af te smeken en zijn deugden en zijn ijver na te volgen». Honderdvijftig jaar later, dezelfde dag van de kalender.

Patroon van de Kerk en de middelaarsrol van Maria

Een mariologisch werk uit de bibliotheek geeft de titel zijn precieze theologische maat. José María Bover schrijft in «Maria middelares van alle genaden» (vertaling van Manuel Baptista, Porto, 1957) dat onder alle heiligen degene die het innigst verbonden is met de universele middelaarsrol van Maria zonder twijfel Sint-Jozef is, en waagt: «Het is zelfs waarschijnlijk dat hij, als patroon en beschermer van de Universele Kerk, ook deelt, zij het in mindere mate, in de universele middelaarsrol van Maria.» Let op de voorzichtigheid van de auteur, die «het is zelfs waarschijnlijk» schrijft en niet meer beweert dan dat.

Dat is de logica die de documenten sinds 1847 doortrekt: het patronaat van Jozef wordt altijd relationeel bepaald, naast Maria en op de tweede plaats na haar. Lees verder in de studies over jozefologie en in de tekst Sint-Jozef, wijze en trouwe dienaar.

Veelgestelde vragen

Wanneer werd Sint-Jozef uitgeroepen tot patroon van de universele Kerk?

Op 8 december 1870, bij decreet van de Congregatie voor de Riten, de «Quemadmodum Deus», afgekondigd door Pius IX. Volgens Johannes XXIII werd in dezelfde akte het feest van 19 maart verheven tot dubbele ritus van de 1e klasse.

Waarom is Sint-Jozef patroon van de universele Kerk?

Om de reden die het decreet zelf geeft: zoals Jozef van Egypte door God werd aangesteld om Egypte te besturen en het graan van het volk te bewaren, zo werd Jozef van Nazaret gemaakt tot «Heer en Vorst van zijn huis» en bewaker van zijn voornaamste schatten. Leo XIII voegt volgens Marcionei Miguel da Silva drie redenen toe: bruidegom van Maria, vader van Jezus en patroon van de Kerk te zijn.

Wat is het verschil tussen patroon van de Katholieke Kerk en patroon van de universele Kerk?

In de praktijk geen: de werken uit de bibliotheek gebruiken beide formules voor dezelfde akte van 1870. Johannes XXIII en Marcionei Miguel da Silva schrijven «universele Kerk», Rodrigo Alvarez en Éderson José schrijven «Katholieke Kerk».

Wie vroeg om Sint-Jozef uit te roepen tot patroon van de universele Kerk?

De vaders van het Eerste Vaticaans Concilie. Johannes XXIII preciseert dat het postulaat over de liturgische verering 153 handtekeningen van bisschoppen droeg en dat het verzoek om de plechtige proclamatie ondertekend was door 43 generale oversten van religieuze orden.

Welk document van paus Franciscus ging over Sint-Jozef?

De apostolische brief «Patris Corde», van 8 december 2020, gepubliceerd op de 150e verjaardag van de verklaring van 1870 en vergezeld van de afkondiging van het jaar van Sint-Jozef.