Josefologie: de theologische studie van Sint-Jozef

Josefologie is de tak van de katholieke theologie die op systematische wijze de persoon, de zending en de verering van Sint-Jozef, bruidegom van de Maagd Maria en wettige vader van Jezus, bestudeert. Zoals de mariologie de theologie van Maria is, zo is de josefologie de theologie van Sint-Jozef: zij onderzoekt zijn uitverkiezing, zijn huwelijk met de Moeder van God, zijn vaderschap over het vleesgeworden Woord, zijn heiligheid en zijn patronaat over de universele Kerk. Het gaat niet om een losse devotie, maar om een theologische discipline met eigen bronnen – de Schrift, de Kerkvaders, de liturgie en het pauselijk leergezag – en met een precieze plaats in het bouwwerk van het geloof, tussen de christologie en de mariologie. Deze pagina is de pijler die de afdeling josefologie van Locus Mariologicus ordent.

Wat is josefologie

De grondslag van de josefologie is bijbels, en hier geldt een methodologisch beginsel: de Schrift spreekt weinig over Jozef, maar dat weinige is beslissend. Matteüs 1-2, Lucas 1-2, de uitspraken in Nazaret over de “zoon van de timmerman” (Mt 13,55) en het voorval in de Tempel (Lc 2,41-52) vormen een geopenbaard corpus dat volstaat voor een volledig theologisch profiel. Op dat schriftuurlijke fundament verheffen zich de patristische, liturgische, magisteriële en spirituele verdiepingen van de discipline: zonder de bijbelse josefologie zou al het overige in de lucht hangen.

Het dogmatische steunpunt is de unieke plaats van Jozef in het mysterie van de menswording. De heilige Johannes Paulus II verwoordde dit nauwkeurig in de apostolische exhortatie Redemptoris custos:

Juist aan dit mysterie heeft Jozef van Nazaret “deelgenomen” zoals geen ander mens, met uitzondering van Maria, de Moeder van het vleesgeworden Woord. Hij nam aan dit mysterie deel samen met Maria, betrokken in de werkelijkheid van dezelfde heilsgebeurtenis, en hij was de bewaarder van dezelfde liefde. (Redemptoris custos, nr. 1)

Franciscus bevestigde het gewicht van dit gegeven in de apostolische brief Patris corde: “Na Maria, de Moeder van God, neemt geen enkele heilige zoveel plaats in het pauselijk leergezag in als Jozef, haar bruidegom” (Patris corde, proloog). De josefologie is de wetenschappelijke ordening van dat gegeven. Jozef is geen figurant in de kerststal: hij is, samen met Maria, bewaarder van het mysterie van God die mens is geworden.

Korte geschiedenis van de discipline

De fundamenten zijn patristisch. Redemptoris custos herinnert eraan dat vooral in de aankondiging aan Jozef (Mt 1,20-21) “de centrale kern van de bijbelse waarheid over Sint-Jozef” besloten ligt, het moment van zijn bestaan waarnaar de Kerkvaders in het bijzonder verwijzen (RC 2). Dezelfde exhortatie herinnert eraan dat de heilige Teresa van Jezus, de grote hervormster van de contemplatieve Karmel, de bevorderaarster werd van de vernieuwing van de verering van Sint-Jozef in het Westen (RC 25).

Het moderne leergezag heeft in dateerbare etappes het leerstellige corpus van de discipline opgebouwd. Op 8 december 1870 verklaarde Pius IX met het decreet Quemadmodum Deus van de Heilige Congregatie voor de Riten Jozef plechtig tot patroon van de katholieke Kerk en verhief hij zijn feest van 19 maart tot de rang van dubbel feest van de eerste klasse. Johannes Paulus II vat het gebaar samen: “In moeilijke tijden voor de Kerk verklaarde Pius IX, die haar wilde toevertrouwen aan de bijzondere bescherming van de heilige aartsvader Jozef, hem tot ‘Patroon van de katholieke Kerk’” (RC 28). In 1889 wijdde Leo XIII aan hem de encycliek Quamquam pluries, die heel de waardigheid van Jozef grondvest op twee bronnen, het huwelijk met Maria en het vaderschap over Jezus: “De estas fuentes ha manado su dignidad, su santidad, su gloria” (QP 3, officiële Spaanse versie). In 1909 keurde de Apostolische Stoel de litanie van Sint-Jozef goed. In 1989, bij het eeuwfeest van Quamquam pluries, publiceerde Johannes Paulus II Redemptoris custos, de meest volledige leerstellige synthese over de heilige. Op 8 december 2020, 150 jaar na de uitroeping tot patroon, publiceerde Franciscus Patris corde en riep hij een jubeljaar toegewijd aan Sint-Jozef uit. In 2021 voegde de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst en de Sacramententucht zeven nieuwe aanroepingen aan de litanie toe, waaronder Custos Redemptoris, Serve Christi en Minister salutis, deze laatste ontleend aan de heilige Johannes Chrysostomus.

Er bestaat dus geen josefologie buiten het leergezag om: de documenten van Pius IX tot Franciscus vormen het referentiecorpus van de discipline en tekenen haar onderzoeksprogramma uit. Tot hen keren de artikelen van deze afdeling voortdurend terug.

De grote thema’s van de josefologie

Het vaderschap van Jozef

Dit is het centrale thema. Jozef heeft Jezus niet verwekt, en toch is zijn vaderschap geen vrome fictie. Redemptoris custos is categorisch:

Daarin is Jozef de vader: zijn vaderschap is echter niet slechts “schijnbaar” of enkel “plaatsvervangend”; het is ten volle bekleed met de echtheid van het menselijk vaderschap, met de echtheid van de vaderlijke zending in het gezin. (Redemptoris custos, nr. 21)

De Catechismus neemt dit gegeven over wanneer hij Jozef de “wettige vader” van Jezus noemt en leert dat de onderdanigheid van de Zoon aan Maria en Jozef “de volmaakte vervulling van het vierde gebod” was (KKK 532). Het geven van de naam Jezus (Mt 1,21.25) is een daadwerkelijke uitoefening van dat vaderschap, dat heel het verborgen leven van de Verlosser verbindt met de hoede van Jozef.

Het huwelijk met Maria

Het vaderschap hangt niet in de lucht: “Zoals uit de evangelieteksten blijkt, is het huwelijk met Maria de juridische grondslag van het vaderschap van Jozef. Het was om Jezus vaderlijke bescherming te waarborgen dat God Jozef uitkoos als bruidegom van Maria” (RC 7). De Joodse ondertrouw verleende Maria reeds de volle status van echtgenote, zodat Jozef al vóór het samenwonen ware echtgenoot en ware wettige vader is. De figuur van Jozef is onverklaarbaar buiten deze echtelijke band.

Het patronaat over de Kerk

Leo XIII betoogt dat het huis van Nazaret, dat Jozef met vaderlijk gezag bestuurde, de ontluikende Kerk in zich bevatte, en dat het daarom passend is dat hij nu de Kerk van Christus met zijn hemelse bescherming behoedt (QP 3). Dat is de theologische grond van de titel die Pius IX in 1870 uitriep en die Franciscus in 2020 vierde.

De verering van Sint-Jozef

De liturgie en de vroomheid vertalen de leer: het hoogfeest van 19 maart, de gedachtenis van de arbeider van Nazaret, de litanie die in 1909 werd goedgekeurd en in 2021 uitgebreid, de aanroeping van Jozef als patroon van een goede dood (KKK 1014) en de praktijken van toewijding. Hier vindt de josefologie haar meest volkse terrein, dat zij de plicht heeft te zuiveren en te funderen.

Leesgids: de vijftien artikelen van de reeks

De josefologische reeks van Locus Mariologicus werkt elk van deze thema’s uit in eigen artikelen. Hier volgt de becommentarieerde kaart:

• Wie was Sint-Jozef: het bijbelse en historische profiel van de timmerman van Nazaret, het vertrekpunt van heel de studie.
• De ondertrouw van Maria en Jozef: de Joodse ondertrouw en het ware huwelijk dat heel de waardigheid van Jozef grondvest.
• Het vaderschap van Sint-Jozef: waarom Jozef ware vader van Jezus is zonder biologisch vader te zijn.
• De dromen van Sint-Jozef: de nachtelijke openbaringen van Matteüs 1-2 en de theologie van de gehoorzaamheid van het geloof.
• Het zwijgen van Sint-Jozef: geen enkel woord van hem is in de Evangeliën opgetekend, en dat zwijgen heeft “een bijzondere welsprekendheid” (RC 17).
• Sint-Jozef de arbeider: de menselijke arbeid, vanuit de werkplaats van Nazaret dichter bij het mysterie van de verlossing gebracht (RC 22).
• De slapende Sint-Jozef: het devotiebeeld van de heilige die in de slaap naar God luistert, en de bijbelse grondslag ervan.
• Redemptoris custos: leesgids bij de exhortatie van Johannes Paulus II (1989), de magna charta van de moderne josefologie.
• Patris corde: de zeven facetten van het vaderhart volgens Franciscus (2020).
• Sint-Jozef, patroon van de Kerk: van het decreet Quemadmodum Deus (1870) tot vandaag.
• De heengang van Sint-Jozef: de dood van Jozef tussen Jezus en Maria en het patronaat van een goede dood.
• Toewijding aan Sint-Jozef: geschiedenis, grondslag en praktijk van de kinderlijke overgave aan de heilige aartsvader.
• Litanie van Sint-Jozef: de aanroepingen van 1909 en de zeven die in 2021 werden toegevoegd, een voor een uitgelegd.
• Gaat tot Jozef: de typologie van de aartsvader Jozef van Egypte (Gen 41,55) toegepast op de bruidegom van Maria.
• Gebeden tot Sint-Jozef: de voornaamste gebeden uit de traditie, met tekst en commentaar.

Voor een overzicht in de vorm van een lemma kunt u ook het encyclopedische artikel over Sint-Jozef raadplegen.

Josefologie en mariologie

In een instituut voor mariologie is de vraag onvermijdelijk: waarom Jozef bestuderen? Omdat men niet tot Maria komt zonder langs haar bruidegom te gaan, noch tot Jozef zonder langs zijn bruid te gaan. “Van dit goddelijk mysterie is Jozef, samen met Maria, de eerste bewaarder” (RC 5), en zijn antwoord aan de engel, een “zeer zuivere ‘gehoorzaamheid van het geloof’” (RC 4), weerspiegelt de bereidheid van Maria bij de aankondiging. Het vaderschap van Jozef veronderstelt het goddelijk moederschap van de Theotokos, zijn kuise huwelijk behoedt de altijddurende maagdelijkheid van Maria, en samen met Jezus vormen zij de Heilige Familie, de oorspronkelijke cel van de Kerk. De twee disciplines zijn zusters: de mariologie is de oudere en de meer ontwikkelde, de josefologie de jongere, maar de methode is dezelfde: een concrete persoon lezen binnen het ene mysterie van Christus.

Moge deze pijler als toegangspoort dienen. Johannes Paulus II wenste dat Sint-Jozef “voor allen een bijzondere leermeester wordt in het dienen van de heilszending van Christus” (RC 32). Jozef nauwgezet bestuderen is een manier om hem te gehoorzamen.

Veelgestelde vragen