Ορατά ή φαντάσματα; διαφορές μαριολογίας
Η μαριανή θεολογία διακρίνει προσεκτικά μεταξύ εσωτερικής όρασης, φανταστικής όρασης και εξωτερικής εμφάνισης. Αυτή η διάκριση, που εδραιώθηκε από τον Άγιο Αυγουστίνο στο «De genesi ad litteram» XII και μεταδόθηκε στην πνευματικότητα της Τερέσας της Αβίλας και του Ιωάννη του Σταυρού, δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή: καθορίζει τα κριτήρια με τα οποία η Εκκλησία αξιολογεί την κρίση για τις υποτιθέμενες εμφανίσεις της Μαρίας, την αξιοπιστία των μαρτύρων και τη θεολογική σημασία κάθε αναφερόμενης εμπειρίας, από τις εμφανίσεις του Λουρδ (1858) έως αυτές της Φάτιμα (1917).
Μαριανές όρασεις και εμφανίσεις στην μυστικιστική παράδοση: Τερέσα της Αβίλας, Ιωάννης ο Σταυρός και η θεμελιώδης θεολογική διάκριση
Η Αγία Τερέσα της Αβίλας έγραψε:
«Φαίνεται ότι μερικοί τρομάζουν με όρασεις και αποκαλύψεις απλώς από το να ακούνε το όνομά τους. Δεν καταλαβαίνω από πού προέρχεται αυτός ο φόβος, ούτε γιατί πρέπει να πιστεύεται ο κίνδυνος που ο Θεός οδηγεί με αυτόν τον τρόπο. […] Μερικοί δεν εντυπωσιάζονται τόσο όταν ακούνε ότι ο διάβολος τους επιτίθεται με διάφορους τύπους πειρασμών, με προτάσεις βλασφημίας, με ανήθικες και παράλογες πράξεις, από ό,τι όταν ακούνε ότι είδαν έναν άγγελο που μίλησε μαζί τους, ή ότι ο Ιησούς Χριστός ο Σταυρωμένος τους εμφανίστηκε» (Αγία Τερέσα της Ιησού, «Ιδρύματα» 8,1).
Ο Άγιος Ιωάννης ο Σταυρός προειδοποίησε με υπερφυσική σύνεση:
“Πιστεύουμε ότι η απλή γνώση ότι αυτές οι όρασεις είναι αληθινές και προέρχονται από τον Θεό είναι αρκετή για να τις αποδεχτούμε και να βρούμε παρηγοριά σε αυτές, ξεχνώντας ότι η ψυχή μπορεί να βρει εκεί ένα πνεύμα ιδιοκτησίας, προσκόλλησης και περιορισμού, όπως στο πνεύμα του κόσμου, αν ακόμη και σε αυτή την περίπτωση δεν γνωρίζει να παραιτηθεί.” […] “Ο Θεός, από την άλλη, δεν τους διατάζει να βάλουν τον εαυτό τους σε μια τέτοια κατάσταση και να εκθέσουν τα ταπεινά και απλά πνεύματα σε κινδύνους και αβεβαιότητες. Διαθέτουν μια υγιή και ασφαλή διδασκαλία, αυτή της πίστης. Προχωρώντας σε αυτό το μονοπάτι” (Άγιος Ιωάννης της Κρουά, *Ανάβαση* 16,14).Στη σύγχρονη εποχή, τόσο σημαδεμένη από την κρίση των παραδοσιακών αξιών, ιδιαίτερα των θρησκευτικών, παρατηρούμε μια αυξανόμενη σειρά χαρισματικών γεγονότων και επεισοδίων, μεταξύ των οποίων, όσον αφορά τον αριθμό και τη δημοτικότητα, ξεχωρίζουν οι εμφανίσεις ή οι όρασεις ουράνιων οντοτήτων. Ίσως, λόγω της αβεβαιότητας και του φόβου, που συνοδεύουν την ταραγμένη πίστη, το φαινόμενο αυτό έχει ενισχυθεί, αν και ακούσια αλλά αντικειμενικά, από την ευνοϊκή κυριαρχία της ανανεωμένης λατρείας σε όλες τις άλλες δραστηριότητες της προσευχής: αυτό που σήμαινε μια αυθεντική εκπαίδευση των Χριστιανών στις αλήθειες της πίστης και τη λατρεία τους, αλλά πιθανώς συνεπάγεται μια παρακμή στην αισθητή εμπειρία και τη συναισθηματική συμμετοχή, στοιχεία που δεν μπορούν να εξαλειφθούν και ενθαρρύνονται από την Εκκλησία στην θρησκευτική εμπειρία.Φυσικά, δεν είναι τυχαίο ότι η πολλαπλασιαζόμενη εμφάνιση φαντασμάτων συνοδεύεται από εντυπωσιακές συναισθηματικές εκδηλώσεις από μεγάλα στρώματα του απλού λαού, όχι μόνο σε μικρές πόλεις, αλλά και, σε πιο γενικό επίπεδο, από την αναζωπύρωση της λαϊκής θρησκευτικότητας, ιδιαίτερα σε ιερά: ένα φαινόμενο που ερευνάται προσεκτικά από τη θεολογική και τη θρησκευτική κοινωνιολογία, και που δεν μπορεί να αγνοηθεί η ένταση του φαινομένου της *αναγέννησης του θρησκευτικού* που θεωρείται ως αντίδραση στη διαδικασία της κοσικοποίησης.”“Προσθέστε σε αυτά τα ιστορικά-κοινωνιολογικά κίνητρα…”
Ως σταθερή υποψία που έχει η δυτική, λατινική και νομική ψυχή για ό,τι υπερβαίνει τα όρια του πειραματικού και του φυσικού, θα κατανοήσουμε καλύτερα τόσο τον θαυμασμό της Αγίας Τερέζας όσο και τη σοφία του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού. Ειδικότερα, θα κατανοήσουμε καλύτερα την αποπροσανατολισμένη και τη σύγχυση που επικρατεί στους αγνούς, αλλά χωρίς κατάλληλα κριτήρια ερμηνείας, ακόμη και μεταξύ των καθοδηγητών της συνείδησης, που δεν μπορούν να διακρίνουν το αυθεντικό από το ψεύτικο, το παθολογικό από το υπερφυσικό.
Κριτήρια μαριολογικά για το διάκρισι: σωματικές, φανταστικές και πνευματικές όρασεις στην παραδοσιακή θεολογία
Έτσι, επιδιώκουμε να προσφέρουμε κριτήρια, πολλά από τα οποία προέρχονται από τη μυστικιστική θεολογία για τις μέρες μας, ακόμη και στο θεωρητικό επίπεδο με το φως των σύγχρονων θεολογικών τάσεων. Για πρακτικούς λόγους, είναι ευκολότερο να κατευθυνθούμε από την ενδοσκόπηση των δασκάλων της μυστικιστικής εμπειρίας.
Η Αγία Γραφή μαρτυρεί πολλές εμφανίσεις. Στην ιστορία της Εκκλησίας, από την πατρική εποχή μέχρι σήμερα, ο αριθμός των τεκμηριωμένων εμφανίσεων δεν μπορεί να υπολογιστεί, παρόλο που συζητείται και αξιολογείται με διάφορους τρόπους. Είναι κοινή άποψη ότι αυτά τα φαινόμενα μπορούν να έχουν, και πράγματι είχαν, μια αξία που δεν μπορεί να υποτιμηθεί τόσο στην ιστορία της Εκκλησίας (σκεφτείτε τις εμφανίσεις στη Αγία Μαργαρίτα Μαρία Αλάκουκ σε Παρέι-λε-Μονιάλ και στη Αγία Μπερνάρντιν Σομπίρως σε Λουρδές) όσο στην ιστορία της πνευματικής εξέλιξης ευεργετουμένων οντοτήτων (σκεφτείτε τις εμφανίσεις της Αγίας Τζέμα Γκαλγκάνι στο Λούκα).
Με τον όρο όραση εννοούμε την υπερφυσική αντίληψη ενός αντικειμένου, το οποίο είναι φυσικά αόρατο στον άνθρωπο.
«Εμφάνιση» και «όραση»: η τυπολογία του Αγίου Αυγουστίνου (De Genesi ad Literam, XII) και οι τρεις βαθμοί όρασης
Με τον όρο εμφάνιση εννοούμε τη αισθητή εμφάνιση ενός ατόμου ή ενός όντος, η παρουσία του οποίου, στις συγκεκριμένες περιστάσεις που συμβαίνει, δεν μπορεί να εξηγηθεί σύμφωνα με την κανονική πορεία της φύσης.
Η όραση συνεπώς, δεν υπονοεί απαραίτητα την πραγματική ύπαρξη, δηλαδή την πραγματική παρουσία, του αντικειμένου.
Η εμφάνιση προϋποθέτει την πραγματική παρουσία, έτσι ώστε η πράξη της εμφάνισης στα εξωτερικά αισθήματα ανήκει στην έννοια του αντικειμένου.
Η κλασική διάκριση σε σωματικές ή εξωτερικές, πνευματικές ή φανταστικές και πνευματικές ή διανοητικές όρασεις ανάγεται στον Άγιο Αυγουστίνο και αποτελεί τη βάση των έργων του Αγίου Θωμά και των δύο Διδασκάλων του Καρμελιού, Τερέζας και Ιωάννη (βλ. S. Αυγουστίνου, *De genesi ad litteram* XII, 7,16 και τα κεφ. 8-12).Στις σωματικές ή εξωτερικές όρασεις, η αίσθηση της όρασης αντιλαμβάνεται ένα αντικείμενο, είτε είναι πραγματικό σώμα που βρίσκεται παρόν είτε μια εξωτερική αισθητή μορφή (π.χ. φωτεινή), ως αντικειμενική πραγματικότητα αόρατη στον άνθρωπο με φυσικούς τρόπους. Αυτή η όραση προκαλείται είτε από την πραγματική παρουσία ενός σώματος που, αγγίζοντας τη ρετινά, προκαλεί το επακόλουθο φυσικό φαινόμενο, είτε από άμεση εξωτερική ενέργεια (π.χ. ο Κύριος), η οποία, σύμφωνα με την ψυχολογία του Θωμά, παράγει αυτή την όραση στον οπτικό όργανο, την ίδια είδους εντύπωση που θα προκαλούσε το σχετικό σώμα αν βρισκόταν πραγματικά εκεί.Στις πνευματικές ή φανταστικές όρασεις υπάρχει μια περιορισμένη αισθητή αναπαράσταση που περιορίζεται στην φαντασία, δηλαδή μια λειτουργία περιορισμένη στην φαντασία, η οποία παρουσιάζεται στο πνεύμα με υπερφυσικό τρόπο και, επομένως, με δύναμη διαφάνειας και σαφήνειας που δεν έχουν οι εξωτερικές φυσικές πραγματικότητες. Αυτή η αναπαράσταση μπορεί να προκληθεί είτε από την υπερφυσική φωτισμένη εικόνα που έχει προηγουμένως ληφθεί μέσω της κανονικής οδού των αισθήσεων, είτε από τη συνδυαστική, με υπερφυσική ενέργεια, αυτών των εικόνων μεταξύ τους, είτε από τη θεία έμπνευση νέων εικόνων.Αυτές οι όρασεις, λόγω της ίδιας της γέννησής τους, είναι ανώτερες από τις σωματικές και, αντίθετα με αυτές, μπορούν να περιέχουν αναπαραστάσεις όχι μόνο του παρόντος, αλλά και του παρελθόντος και του μέλλοντος. Οι πιο συχνές μορφές τους είναι η αντιπροσωπευτική (π.χ. εμφάνιση αγίου) και η συμβολική (π.χ. ανταλλαγή καρδιών στην εμπειρία πολλών μυστικιστών).Οι εξωτερικές και φανταστικές όρασεις είναι οι λιγότερο αξιόπιστες.Όταν κάποιος παρουσιάζει ένα ευαίσθητο περιεχόμενο, η πνευματική ερμηνεία από αυτόν που είδε ή ακούσε εισάγει στην εμπειρία μια αρχή προσωπικής κρίσης, αμφισβητήσιμης ή ακόμη και λανθασμένης.Στην πραγματικότητα, όταν ο ανθρώπινος νους έχει να ερμηνεύσει ένα συγκεκριμένο φαινόμενο, είναι προφανώς εκτεθειμένος σε όλους τους κινδύνους σφάλματος που συνδέονται με αυτό. Ο Άγιος Ιωάννης της Κρουάς έδειξε πόσο εύκολο είναι να δοθεί υπερβολική σημασία ή ακόμη και λανθασμένη στις ακούσεις, καθώς ο άνθρωπος έχει την τάση να δίνει μια ερμηνεία σύμφωνα με τις δικές του επιθυμίες και έννοιες. Προστίθενται, επομένως, στις δυσκολίες ερμηνείας οι δυσκολίες σχετικά με την προέλευση των οράσεων, οι οποίες μπορεί να προέρχονται όχι μόνο από τον Θεό, αλλά και από τον διάβολο, ή από την ίδια την αυθόρμητη δραστηριότητα στο υποσυνείδητο, που εκρήγνυται και εκφράζεται σε συγκεκριμένες στιγμές στο επίπεδο της συνείδησης.Αυτό είναι ακόμη πιο πιθανό όταν λαμβάνουμε υπόψη ότι, σύμφωνα με τη σύγχρονη θρησκευτική ψυχολογία, το ψυχολογικό μηχανισμό των εξωτερικών οράσεων και των φαντασιώσεων δεν διαφέρει από αυτό των αλλοδαπών, παρόλο που η αιτία είναι εντελώς διαφορετική. Στην περίπτωση των αλλοδαπών, πράγματι, η αιτία είναι παθολογική. Στις αληθινές οράσεις, από την άλλη πλευρά, η αιτία είναι θεϊκή, δηλαδή συνίσταται στην επιρροή του Θεού στην ψυχή.Αντίθετα, η δράση του διαβόλου έχει τη δύναμη να επηρεάσει τις αισθήσεις του σώματος και να προσομοιώσει αποκαλύψεις και οράματα, ιδιαίτερα για το μέλλον, το οποίο δεν πρέπει να υποτιμηθεί, στο σημείο που μπορεί να ειπωθεί ότι οι διαβολικές παραποιήσεις των υπερφυσικών χαρισμάτων είναι τόσο συχνές όσο και τα αληθινά χαρίσματα.Η δράση του Πνεύματος του Κακού και τα κριτήρια εκκλησιαστικής διακριτικής των μυστικιστικών εμπειριών
Η δράση του Πνεύματος του Κακού μπορεί να διασταυρωθεί ή να προστεθεί στις ψυχοπαθολογικές συνθήκες του υποκειμένου. Φυσιολογικές διαταραχές που συνδέονται με το χαρακτήρα, την ηλικία και το φύλο, η φυσική φαντασία που δημιουργεί ψευδοψυχολογικά φαινόμενα, ψυχικές καταθλίψεις που προκαλούνται από πολύ έντονη πνευματική δραστηριότητα ή από υπερβολική συγκέντρωση σε θρησκευτικά θέματα ή από κακώς ρυθμισμένες σωματικές αυστηρότητες, ασθένειες στις οποίες τα αποτελέσματα της οργανικής ανισορροπίας είναι όλες οι πιθανές ή συνεισφέρουσες αιτίες της αλλοίωσης ή της λανθασμένης ερμηνείας των εξωτερικών οράσεων και φαντασιώσεων και, γενικότερα, της μυστικιστικής φαιννολογίας.Η θεολογική διάκριση μεταξύ οράσεων και εμφανίσεων της Παναγίας και ο ρόλος τους στην πίστη της Εκκλησίας αναπτύσσεται στην εγκύκλιο Redemptoris Mater.Redemptoris Mater του Ιωάννη Παύλου Β’, η οποία προσφέρει ένα θεολογικό πλαίσιο για την κατανόηση της παρουσίας και της δράσης της Μαρίας στην ιστορία της σωτηρίας.Βαθύνετε τις σπουδές σας: εξερευνήστε την Μαριολογία, Θεολογία Mariana, Μαριανές Εμφανίσεις και το Μεταπτυχιακό στη Μαριολογία.Μεταπτυχιακό στη Μαριολογία
Θέλετε να εμβαθύνετε στη μελέτη της Μαριολογίας; Ανακαλύψτε το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Μαριολογίας του Locus Mariologicus, μια ακαδημαϊκή κατάρτιση που συνδυάζει αυστηρή θεολογική μελέτη, πνευματική ζωή και ζωντανή παράδοση της Εκκλησίας.
Δείτε τον πλήρη κατάλογο των αναγνωρισμένων μαριανών εμφανίσεων από την Εκκλησία.
Θέλετε να μελετήσετε τη μαριολογία σοβαρά;
Το άρθρο αυτό προκύπτει από τα έργα της βιβλιοθήκης του Locus Mariologicus. Η Μεταπτυχιακή Σπουδή στη Μαριολογία σας οδηγεί στην ίδια πηγή, με ακαδημαϊκή καθοδήγηση: Γραφή, Πατέρες της Εκκλησίας και Μαγιστέριο, από τον πρώτο δόγμα μέχρι τα σύγχρονα ζητήματα.
Responses