Η Ανακοίνωση στη Μαρία σύμφωνα με τον Άγιο Άγγελο (Τρίτο μέρος)

Οι λέξεις που γνωρίζουμε από το Ευαγγέλιο του Λουκά υποκλίνονται στην Παρουσία του Λόγου και ο διάλογος απεικονίζεται χωρίς λόγια σε δύο τοιχογραφίες και σε μια πάνελ. Στην Κορτόνα, εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιες λέξεις που ζωγραφίστηκαν στον αέρα (Λκ 1,35.38), εμβληματικές λέξεις μεταξύ του Γαβριήλ και της Μαρίας, ζωγραφισμένες σε δύο στάδια: από το στόμα του Αγγέλου προς την Παρθένο: «Ο Άγιος Πνεύμα θα κατέβει πάνω σου», η Πένταγχη πάνω από το κεφάλι της, από το στόμα του Αγγέλου προς την κοιλιά της Παρθένου: «Η δύναμη του Υψίστου θα ρίξει τη σκιά της πάνω σου».

Ένα σκοτεινό μπλε ουρανό με αστέρια και χρυσά φώτα σε κάθε περίγραμμα του τόπου, και λέξεις σε χρυσή πινακίδα ανάγλυφη μεταξύ της Μαρίας και του Γαβριήλ, ζωγραφισμένες ανάποδα ώστε ο Θεός Πατέρας στην κορυφή να μπορεί να τις διαβάσει, αλλά και για να συμβολίσουν την εισβολή του στη ιστορία του Θεού που σηκώνει τους ταπεινούς από τη σκόνη και ανοίγει την ελπίδα. Από το στόμα της Παρθένου στο στόμα του Αγγέλου τρέχει η γραφή: Ιδού η δούλη του Κυρίου, ας γίνω σύμφωνα με το λόγο σου. Στο περιθώριο που περιβάλλει το κόκκινο μανδύα στη χαριτωμένη άκρη, οι ίδιες λέξεις ζωγραφισμένες από τη δεξιά πλευρά για να διαβάζονται καλά.

Η τέχνη του ζωγράφου αποκαλύπτεται εδώ ως αγγελική, καθώς απεικονίζει την υψηλότερη έκφραση των πνευματικών αξιών, των ανθρωπιστικών ιδεωδών και της νέας προοπτικής της πραγματικότητας που εισήγαγε η Αναγέννηση με το πρωτοποριακό έργο του Μπρουνελλέσκι και του Μασάτσιο, το οποίο εδώ ερμηνεύει ο Μπεάτο Αγγελικό με μαριολογική προσέγγιση. Τονίζεται το ενδιαφέρον για την ρυθμική εξερεύνηση του χώρου και η κομψότητα του πύργου όπου λαμβάνει χώρα το ιερό γεγονός, με μια εξαιρετική αρχιτεκτονική του πρώιμου Αναγέννησης με πολύ καθαρές γραμμές. Στα πανοραμικά έργα της Κορτόνα και του Πράδο, το λαμπερό πράσινο ενός ανθισμένου κήπου αποτελεί ένα εντυπωσιακό σκηνικό, περιγραφόμενο με βοτανική ακρίβεια και απόλυτη ρεαλιστική ακρίβεια, ενώ στο βάθος απεικονίζονται ο Αδάμ και η Εύα να αποχωρούν, υποφέροντας από την πράξη τους.

Το μυστήριο της νέας Παρουσίας του Λόγου βρίσκεται στα χέρια του Αγγέλου και της Παρθένου, η αληθινή φωτιά των τριών εικόνων. Αλλά στο κελί του μοναστηριού, το βιβλίο που κρατά η Μαρία είναι επίσης ένα μυστήριο της Λόγου: με το δεξί χέρι πιεσμένο στην καρδιά, ανοιχτό από τον αντίχειρα, στηριζόμενο στον δείκτη, ο δείκτης δείχνει ότι δεν είναι γραμμένο. Το βιβλίο, σύμβολο προσευχής και οικειότητας με την Αγία Γραφή, υποδεικνύει την παρουσία του Λόγου που γίνεται σάρκα στη μήτρα της Μαρίας, όπως συνέβη ήδη στην Αγία Γραφή. Με αυτή την οπτική αναλογία μεταξύ Μαρίας και της Αγίας Γραφής (Η Παρθένος ελευθερώνει τον Λόγο), το γεγονός της Ενσάρκωσης φωτίζεται και η Μαρία ορίζεται ως το βιβλίο πάνω στο οποίο ο Θεός έγραψε τη Λόγο του.

Το βιβλίο περί των γονάτων της Παρθένου θυμάται την προφητεία του Ισαία: «Επομένως, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημάδι. Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει γιο, τον οποίο θα ονομάσετε Εμμανουήλ» (Ισαΐας 7,14). Επιπλέον, στην πατριστική μαριανή παράδοση, η Παρθένος συνδέεται συχνά με την εικόνα του βιβλίου, που ορίστηκε ως «Βιβλίο της Γεννήσεως του Χριστού» (Ερνέστος της Πράγας), «Βιβλίο του Θεού γραμμένο με το χέρι» (Εφρέμ ο Σύριος). Θεωρείται ως «μυστικό βιβλίο», που προσέφερε τη λέξη του Θεού στην κατανόηση των ανθρώπων.

Η Κατερίνα από τη Σένα γράφει:

«Η καταβλητική παρθένος Μαρία ήταν εκείνο το γλυκό χωράφι όπου φυτεύτηκε η σπόρος του ενσάρκωσης του Λόγου του Θεού, του Υιού του Θεού. Ευλογημένο και γλυκό χωράφι της Μαρίας ήταν αυτός ο Λόγος, που διαποτίστηκε με την σάρκα του, όπως η σπόρος που ρίχνεται στη γη, που με τη θερμότητα του ήλιου βλασταίνει και ανάμεσα στο άνθος και τον καρπό παραμένει η γεύση της γης. Έτσι συνέβη πραγματικά με τη θερμότητα και τη φωτιά της θείας αγάπης, που είχε ο Θεός για τη δημιουργία του ανθρώπου, όταν έριξε τη σπόρο της λόγου του στο χωράφι της Μαρίας».

Η σύνθεση της Αναγγελίας, που απεικονίζεται σε κάθε τόπο, προσφέρεται με προσοχή στη μαριολογία του Θωμά Ακινάτη:

«Η ανακοίνωση που έγινε στην Άγια Παρθένο σχετικά με τη σύλληψή της από τον Χριστό ήταν ένα γεγονός με κατάλληλη αξιοπρέπεια. Πρώτον, για τη συνοχή ώστε να ενώσει τον Υιό του Θεού με την Παρθένο, δηλαδή, για να την εκπαιδεύσει πνευματικά πριν τη σύλληψή του στην σάρκα, ήταν καλύτερο να εκπαιδευτεί θεϊκά. Επίσης, για να προσφέρει στον Θεό το δωρεάν δώρο της σεβασμού της, και εκείνη παρουσιάστηκε διαθέσιμη απαντώντας: Εδώ είναι η δούλη του Κυρίου. Τέλος, για να γίνει ξεκάθαρο ότι καθιερωνόταν ένα είδος πνευματικού γάμου μεταξύ του Υιού του Θεού και της ανθρώπινης φύσης. Για αυτό το σκοπό η ανακοίνωση ζητούσε τη συγκατάθεση της Παρθένου» (α. Ι.).

«Ο άγιος Μπέδα αναφέρει ότι ήταν πολύ λογικό να καταστελλεί η Παρθένος στο θεϊκό λιμάνι από έναν άγγελο που στάλθηκε από τον Θεό. Πράγματι, η πρώτη αιτία της ανθρώπινης πτώσης προήλθε από μια ομοίως δημιουργημένη οντότητα όταν η φίδι στάλθηκε από τον διάβολο για να εξαπατήσει τη γυναίκα» (α. 2).

«Και το όνομα, λέγει ο Γρηγόριος, ήταν απόλυτα σύμφωνο με το έργο του. Πράγματι, ο Γαβριήλ σημαίνει Δύναμη του Θεού, και αυτός που ήρθε για να νικήσει τις δυνάμεις του κακού, Κύριος των δυνάμεων και Ισχυρός στη μάχη, προαναγγέλθηκε ως Δύναμη του Θεού» (α. 2 πρ. 4).

«Ο άγγελος ανακοινωτής εμφανίστηκε στη Μητέρα του Θεού με σωματική όραση. Πράγματι, ήρθε να ανακοινώσει την ενσάρκωση του αόρατου Θεού. Ακόμη και οι εμφανίσεις της Παλαιάς Διαθήκης ήταν όλες προορισμένες για την έλευση του Υιού του Θεού στη σάρκα. Και ήταν μια όραση κατάλληλη για τη δόξα της μητέρας του Θεού που δέχονταν τον Υιό του Θεού όχι μόνο στο μυαλό, αλλά και στο σώμα. Χωρίς να πούμε ότι ό,τι βλέπει κανείς με τα μάτια κατανοείται με μεγαλύτερη βεβαιότητα από ό,τι μια εικόνα. Γι’ αυτό ο Χρυσόστομος λέει ότι ο άγγελος ήταν ορατός στη Παρθένο. Και καθώς ο άγγελος έκανε μια πολύ μεγάλη αποκάλυψη, μια πολύ σοβαρή όραση προσφέρθηκε στη Παρθένο» (α. 3).

Μεταξύ των πολλών Αναγγελμένων Παρθένων που ζωγράφισε ο Άγγελος, οι πιο λαμπερές σε φως και χρώμα είναι αυτή της Πράντο

και ο πίνακας του Μοντεκάρλο, σήμερα στον ναό της Αγίας Μαρίας των Ευχαριστιών στον Άγιο Ιωάννη Βαλντάρνο. Ο πρώτος υπήρχε ήδη εδώ και κάποιο διάστημα όταν ο ναός αφιερώθηκε τον Οκτώβριο του 1435. Η σύνθεση είναι πλήρως αναγεννησιακή στη δομή και την προοπτική, καθώς και στην κατάργηση του χρυσού φόντου. Ωστόσο, υπάρχει κάτι αόρατο στις μορφές, οι στήλες είναι πολύ λεπτές, ο Κήπος της Εδέμ βρίσκεται πολύ κοντά στους δύο προγόνους, τόσο μεγάλος και όχι πολύ μακρύς, που μοιάζει σύγχρονος στη σκηνή της Ευαγγελίας.

Στην Ανακοίνωση του Αγίου Ιωάννη του Βαλδάρνο, από την άλλη, η πρόοδος, ακόμη και στην θεολογική έννοια, είναι πιο εμφανής.

Ο χώρος κυριαρχείται αποφασιστικά, η αρχιτεκτονική του πύργου είναι αναλογική και διαθέτει μια πειστική προοπτική στους αψίδες που εκτείνονται προς τα πάνω, αριστερά, όπου σε ελάχιστα μέτρα και σε απόσταση, γίνεται η εξορία από τον παράδεισο της γης. Τα πρόσωπα είναι ζωντανά, επικοινωνούν με χειρονομίες και βλέμματα, τόσο που οι γραμμένες λέξεις φαίνονται μια υπερβολική γοτθική εξύψωση. Η ταπεινή και ήρεμη Παρθένος, μετά τις καθησυχαστικές λέξεις του Αγγέλου, έχει ένα διαφανές πέπλο και ένα δαχτυλίδι στον δείκτη, και είναι διαμορφωμένη στα χέρια και στο κεφάλι με μια θαυμαστή αίσθηση όγκου, αναδυόμενη από τις καμπύλες γραμμές του εκτεθειμένου λαιμού και του σώματος που ξεχωρίζει από την πλάτη. Ένα ανοιχτό βιβλίο βρίσκεται στο στήθος της. Η ένταση του χρώματος και ο πλούτος των λεπτομερειών του περιβάλλοντος, λεπτές περιγραφές, ικανοποιούν το βλέμμα του προσευχομένου.

Σε όλες τις ζωγραφιές και τους φρέσκους του Beato Angélico, τα χέρια, πάντα όμορφα, έχουν μια λειτουργία εξαιρετικά ψυχολογική και πνευματική. Στην Ανακοίνωση της Αγίας Αναστασίας του Σαν Τζοβάνι Βαλντάρνο, τα χέρια είναι ενωμένα στη βάση της μέσης και ταυτόχρονα διασταλμένα σαν παλάμη. Εναντίον του κόκκινου φόντου του νυφικού της Παρθένου, ο μέσος δάκτυλος ανυψώνεται λίγο από την προοπτική του συνόλου και φαίνεται να υποδεικνύει τη μορφή του Ισαΐα στο κεντρικό κύλινδρο. Επί των γονάτων της Μαρίας, τοποθετήθηκε το βιβλίο των Αγίων Γραφών, η Λόγος του Θεού, σχεδόν σε μια έκφραση έκπληξης με την εμφάνιση του Αγγέλου Γαβριήλ. Όλα φαίνονται να συνυφαίνονται στην κομψότητα του μπλε μανδύα της Μαρίας που περιβάλλει τη μορφή με το απαλό κίνημα των πτυχών και το χρυσό περίγραμμα, στην γοητευτική της σκιά-φωτισμού. Στη λατρεία, θεμελιώδες είναι το χειρονομία των χεριών ή τα κινήματα ολόκληρου του σώματος, όργανο και έκφραση της ψυχής. Ειδικότερα, το πρόσωπο και το χέρι είναι το όργανο και ο καθρέφτης της ψυχής.

Αν παρατηρήσουμε έναν άνθρωπο, στην πραγματικότητα, σε μια στιγμή χαράς, έκπληξης, αναμονής, αντιλαμβανόμαστε πως αυτά τα συναισθήματα εκδηλώνονται ταυτόχρονα και στα χέρια. Τα χέρια, μετά το πρόσωπο, είναι το πιο πνευματικό μέρος του σώματος. Τα χέρια, σταθερά και δυνατά, μπορούν να είναι εργαλεία εργασίας, αλλά και επίθεσης και άμυνας. Ωστόσο, τόσο λεπτά και τρυφερά όπως αυτά της Μαρίας, μπορούν να αποκαλύψουν την ψυχή και ταυτόχρονα να αγκαλιάσουν την ψυχή των άλλων.

Και εμείς το κάνουμε αυτό πάντα με τα χέρια: δεν είναι η αγκαλιά μας προς την ψυχή του άλλου όταν σφίγγουμε το χέρι που μας εκτείνει κάποιος; Έτσι, και στη λατρεία, όπου μια πραγματική γλώσσα ενεργεί μπροστά στον Θεό: η ψυχή δέχεται τον Θεό και επιθυμεί να δοθεί. Τα χέρια, εξίσου ανοιχτά και απλωμένα, της Παρθένου αντιστοιχούν στα ανοιχτά και ενωμένα χέρια του Γαβριήλ. Και οι δύο ενωμένοι και ενωμένοι στην υποδοχή του Δώρου του Θεού και στη λατρεία αυτού του Δώρου. Κοιτάζοντας τα χέρια της Μαρίας και του Αγγέλου, είναι φυσικό να σκεφτούμε ότι τα χέρια του Θεού είναι αγκαλιασμένα με τα πλάσματά του στον Κύριο Ιησού.

Τελική σημείωση

Όταν παρατηρούμε τις Ανακοινώσεις της Φιέσολε (που σήμερα βρίσκεται στον Πράδο) και της Κορτόνα, καταπληκτικές από φως και χρώματα, μέχρι και την του κελιού του μοναστηριού του Αγίου Μάρκου, το χάσμα είναι τεράστιο: η εξαφάνιση του χρυσού, των ζωντανών χρωμάτων, η απομάκρυνση από τον Παράδεισο, οι λέξεις του διαλόγου μεταξύ του αγγέλου και της Μαρίας. Η φύση απομακρύνεται ελαφρώς, σαν να βρίσκεται εκτός του διαλόγου, παρόλο που αναγνωρίζουμε ότι ο hortus conclusus, ένα γνωστό σύμβολο αγνότητας που προετοίμασε τη Μαρία για τη θεϊκή μητρότητα, παίζει επίσης το ρόλο του. Ακόμη και η αρχιτεκτονική, παρόλο που ενισχύει τη δομή της, ανοίγεται πλήρως για να αποκαλύψει το μυστήριο και να δεχτεί το ουράνιο μήνυμα, ενώ προηγουμένως περιοριζόταν η όρασή της. Οι δύο μορφές ορίζονται από αγνά χρώματα: οι ιριδίζουσες πτέρυγες του ουράνιου αγγελιοφόρου συνδυάζονται με το σκληρό μπλε του μανδύα της Παρθένου που ανοίγεται σαν βιβλίο στον θεϊκό Λόγο.